الترجمة الأصل
1 المُقدِّمة (في
جوبيتر). مِن جوبيتر فلْنأخُذْ أوَّلَ مَبادئِ ربَّاتِ الشِّعرِ: فهو الأكثرُ تردُّدًا على ألسِنةِ البشَرِ، هو الذي يَملأُ بعظيمِ أُلوهِيَّتِه مُلتقَياتِ الطُّرقِ، ومَجامِعَ الرِّجالِ، والبحرَ العَميقَ، وموانئَ البحرِ. بجوبيتر نَنعَمُ جميعًا، وإليه نَفتقِرُ جميعًا. نحن مِن سُلالتِه؛ وهو، بفألٍ مَيمونٍ، بيُمناه يَرسُمُ لنا الطريقَ، ويَحُضُّ القومَ على أعمالِهم، لكي يَتدبَّرَ أمرَ الحياةِ: فمتى كانت الأرضُ أصلَحَ للمِعوَلِ أو للثَّورِ يُنبِّهُنا، وفي أيِّ فصلٍ يَليقُ أن نَبذُرَ، أو أن نَرُشَّ بالماءِ الغُروسَ المُصطفَّةَ في أحواضِها. وهو نفسُه قد ثبَّتَ الأنوارَ في العالَمِ الفسيحِ، كلًّا في نظامِه، ومُتبصِّرًا للعامِ بأَسرِه وهَبَ النُّجومَ لتُنذِرَنا في أيِّ ساعةٍ يَحسُنُ كلُّ عملٍ، حتى يَنشأَ كلُّ شيءٍ بقانونٍ ثابتٍ. فهو إذن الأوَّلُ الذي يُسترضَى، وهو الآخِرُ كذلك. أيُّها الأبُ العظيمُ، يا نَماءً عظيمًا للفانينَ، أيَّتُها السُّلالةُ القديمةُ، وقبلَ كلِّ شيءٍ أيَّتُها الرَّبَّاتُ العَذْبَاتُ، كُنَّ لي جميعًا سالِماتٍ! وفيما أُنشِدُ النُّجومَ، إن أَذِنَ الحَقُّ والشَّريعةُ المُقدَّسةُ، فامْدُدْنَ لي نَشيدًا طويلًا.
Ab
Jove Musarum primordia
Ab
Jove Musarum primordia: [semper in ore
plurimus
ille hominum est, qui compita numine magno,
conciliumque virum complet, pelagusque profundum,
et pelagi portus.
Fruimur Jove et utimur omnes.
Nos genus
illius; nobis ille omine laeto
5
dextera
praesignat, populumque laboribus urget,
consulat
ut vitae: quando sit terra ligoni
aptior aut bubus monet, et quo tempore par sit
aut serere, aut
septas lymphis adspergere plantas.
Ipse etiam in
magno defixit lumina mundo,
10
ordine
quaeque suo, atque in totum providus annum
astra
dedit, quae nos moneant, qua quaelibet hora
apta
geri, certa nascantur ut omnia lege.
Idem ergo primus placatur, et ultimus idem.
Magne pater, magnum mortalibus incrementum,
15
progenies
prior, et dulces ante omnia Musae,
cuncti
una salvete mihi, et dum sidera canto,
si jus
fasque sinunt, longum deducite carmen.]
2 الدُّبَّتان (Arcti). أمَّا سائرُ الأجرامِ السماويَّةِ فتَنزلِقُ بحركةٍ سريعةٍ، تُحمَلُ مع السماءِ معًا، الليالي والأيَّامَ سواءً بسواءٍ: لكنَّ المِحوَرَ يَبقى ثابتًا لا يُغيِّرُ موضِعَه أبدًا؛ بل يُمسِكُ الأرضَ مُتَّزِنةً بثِقَلٍ مُتساوٍ، وحَولَه تَدورُ السماءُ في دَوَّامةٍ كُبرى. وطَرَفُ كلٍّ مِن القُطبَينِ يُدعى القُطبَ؛ مِنهما واحدٌ لا يُرى، والآخَرُ نحو الشَّمالِ يَرتفِعُ حتى أقاصي المُحيطِ العُليا. ذاك تُحيطُ به الدُّبَّتانِ، الشهيرتانِ باسمِ العَرَبةِ، اللَّتَينِ اعتادَ قومُنا أن يُسمُّوهما الثِّيرانَ السَّبعةَ الحارِثةَ (Triones). ورأسُ إحداهما يَرنو إلى ظَهرِ الأُخرى المُتوهِّجِ، والفَلَكُ الدائرُ يَخطِفُهما بالتَّناوُبِ، مائلتَينِ إلى الأمامِ على كَتِفَيهما. ومِن
كريتَ، إن جازَ التَّصديقُ، أتَتا إلى حُصونِ السماءِ البَرَّاقةِ، تارِكتَينِ مَوطِنَهما. جوبيتر شاءَ ذلك، هو الذي، فيما كان يَلعَبُ طِفلًا بين الأعشابِ العَطِرةِ، وضَعوه في كَهفِ دِكتي الرَّحيبِ، قُربَ جبلِ إيدا، وغَذَّوه عامًا كامِلًا، بينما خَدَعَ كوريباتُ دِكتي
ساتورن. ومِن هاتَينِ، تُدعى إحداهما عند اليونانِ كينوسورا؛ وتُدعى الأُخرى هيليكي، التي تُرشِدُ الآخِيِّينَ في البحرِ إلى أيِّ وِجهةٍ تُدارُ السفينةُ؛ بَيدَ أنَّ الفينيقيِّينَ يَأتَمِنونها هاديةً في اللُّجَّةِ ليلًا. غير أنَّ الأُولى تَتألَّقُ أكثرَ، مُرصَّعةً بنُجومٍ أَسطَعَ، وعريضةً، تُرى لِلتَّوِّ مع مَطلعِ الليلِ. أمَّا الثانيةُ فصغيرةٌ؛ لكنَّ للبَحَّارةِ فيها نَفعًا: فهي تَدورُ بمَسارٍ قصيرٍ على فَلَكٍ داخليٍّ، وتُبيِّنُ أوثَقَ العلاماتِ لمَلَّاحي صَيدا.
Caetera
labuntur celeri caelestia motu,
cum
caeloque simul noctesque diesque feruntur:
20
[axis at immotus numquam vestigia mutat;
sed
tenet aequali libratas pondere terras;
quem
circum magno se volvit turbine caelum:]
extremusque adeo duplici de cardine vertex
dicitur
esse polus, [quorum hic non cernitur, ille
25
ad
Boream, Oceani supera ad confinia tendit.
Quem cingunt
Ursae celebres cognomine Plaustri],
quas
nostri Septem soliti vocare Triones.
[Alterius
caput alterius flammantia terga
adspicit, inque vicem pronas rapit orbis in ipsos
30
conversas
humeros.
Creta, si credere fas est,
Ad
caeli nitidas arces venere relicta.
Jupiter hoc voluit, quem sub beneolentibus herbis
ludentem
Dicti grato posuere sub antro,
Ideaum ad montem, totumque aluere per annum,
35
Saturnum fallunt dum Dictaei Corybantes.]
Ex his altera
apud Graios Cynosura vocatur;
altera
dicitur esse Helice, [que monstrat Achivis
in
pelago navis quo sit vertenda, sed illa]
hac fidunt duce
nocturna Phoenices in alto.
40
Sed prior illa
magis stellis distincta refulget,
et late
prima confestim a nocte videtur.
Haec vero parva est; sed nautis usus in hac est:
nam
cursu interiore brevi convertitur orbe,
[signaque
Sicloniis monstrat certissima nautis.]
45
3 التِّنِّين (Draco). وبينهما، كنَهرٍ ذي تَيَّارٍ جارفٍ، يَنسابُ التِّنِّينُ الكَريهُ تَحتَهما، ثم يَلتَوي مِن فوقُ، صانِعًا مِن جِسمِه أثناءً مُتعرِّجةً تَمَسُّها كِلابُ الخليجِ الشَّماليِّ دون أن تَبتَلَّ. هيليكي تُحيطُ بها كَتائبُ ذَنَبِه الأقصى؛ وحيثُ يَنعطِفُ التِواؤه، يَستقِرُّ رأسُ الدُّبَّةِ كينوسورا: وهي مع ذلك تَمَسُّه بقَدَمَيها مِن أعلى رأسِها حتى الخاصِرةِ. وهنا مِن جديدٍ يَرتدُّ الأفعى راجِعًا في مَسارِه. وليس له نَجمٌ واحدٌ يَزِينُ رأسَه؛ بل صُدْغاه مَوسومانِ ببَريقٍ مُزدوَجٍ، ومِن عينَيه الشَّرِسَتَينِ يَتَّقِدُ ضوءانِ مُتوهِّجانِ، ويَلمَعُ ذَقَنُه بنَجمٍ واحدٍ مُشِعٍّ؛ ورأسُه مائلٌ، مَثنِيٌّ إلى الوراءِ على عُنُقِه المُستديرِ، تَخالُه يُثبِّتُ نَظَرَه على ذَنَبِ الدُّبَّةِ الكُبرى. والجوانبُ اليُمنى مِن الذَّنَبِ تُقابِلُ أطرافَ الرأسِ. وهنا يَنخفِضُ الرأسُ قليلًا، ثم يَختفي فجأةً، حيثُ يَمتزِجُ المَطلِعُ والمَغيبُ في مَوضِعٍ واحدٍ.
Has inter,
veluti rapido cum gurgite flumen,
torvu’
Draco serpit subter, superaque revolvens
sese,
conficiensque sinus e corpore flexos,
[quos cani tangunt immunes
gurgitis Arctoi.
Verum haec extremae circumdatur agmine caudae;
50
qua
spirae sinus est, involvitur altera caelo.
Nempe Helice extremae circumdatur agmine caudae;
qua
spirae sinus est, caput est Cynosuridos ursae:
quae
tamen usque pedes summo ilium a vertice tangit.
Retrogrado hic
iterum cursu convertitur Anguis.]
55
Huic non una modo caput ornans stella relucet;
verum
tempora sunt duplici fulgore notata,
e
trucibusque oculis duo fervida lumina flagrant,
atque
uno mentum radianti sidere lucet;
obstipum caput et tereti cervice reflexum
60
obtutum in caudam
majoris figere dicas.
[Opposita
extremae capitis sunt dextera caudae.]
Hoc caput hic
paullum sese, subitoque recondit,
ortus
ubi atque obitus parte admiscentur in una.
4 الجاثي (Engonasin / هرقل). وعلى مَقرُبةٍ، كصورةِ رجلٍ مَكدودٍ مَحزونٍ، تَدورُ هَيئةٌ: مَن هي، لا أحدَ يَستطيعُ أن يُخبِرَك بيقينٍ، ولا بأيِّ كَدٍّ أنهَكَها؛ ومع ذلك يُسمُّونها إنغوناسين، لأنها تُرى مَحمولةً مُتَّكِئةً على رُكبتَيها. تَمُدُّ بكِلتا يدَيها نحو جِهتَينِ مُتقابِلتَينِ، وتَنبسِطُ فوقَ كَتِفَيها بذِراعَينِ مَمدودتَينِ، وعلى وَجهِ الأفعى الذي يَنفُثُ النارَ مِن مَنخِرَيه الأجوَفَينِ، تَضَعُ أخمَصَ قَدَمِها اليُمنى.
Adtingens defessa velut moerentis imago
65
vertitur
: [hanc nemo certo tibi dicere possit,
aut quisnam, quo sit fessus, labor attamen illam]
Engonasin
vocitant, genibus quod nixa feratur.
[Illa
petit binis manibus diversa locorum,
atque
humeros supera tensis dispenditur ulnis,
70
et
super ora cavis spirantia naribus ignem
Serpentis
dextrae figit vestigia plantae.]
5 الإكليل (Corona). هنا وُضِعَ ذلك الإكليلُ ذو السَّناءِ الفائقِ. هو الذي حَمَلَه
باكوس إلى السماءِ، شاهِدًا على حُبِّه لأريادني، حيثُ يَنفرِجُ ظَهرُ الجاثي. بقُربِ كَتِفَيه تَرقُدُ الكَلالةُ. وبجانبِ رأسِ حامِلِ الأفعى،
Hic illa eximio
posita est fulgore Corona.
[Hanc
Ariadnaeum Bacchus testatus amorem
intulit
in caelum, qua Nixi terga fatiscunt.
75
Juxta humeros
sertum est. Propter caput Anguitenentis,]
6 حامِلُ الأفعى (Ophiuchus). الذي يُسمِّيه اليونانُ بالاسمِ الذائعِ أوفيوخُس، يَقَعُ رأسُه؛ ومِن أعلى ذُروةِ الجاثي تَعرِفُ بيُسرٍ نُجومَ الآخَرِ البَرَّاقةَ. ويُرى فوقَ كَتِفَيه المُزدوَجَينِ نَجمٌ مُتلألئٌ مِن هذا الطِّرازِ ومِن هذا البَهاءِ، حتى لَيَتألَّقَ كما يَتألَّقُ القمرُ حين يَكتمِلُ نورُه. وليست القوَّةُ في كَفَّيه سواءً، وإن لم يَكُنْ لهما عَدَمُ بَريقٍ، ولا أصغرُ حَجمٍ، فثَمَّ على كلٍّ بَريقٌ خَفيفٌ بنورٍ مُتفرِّقٍ. هنا يُمسِكُ بضَغطِ كَفَّيه المُزدوَجِ بالأفعى، وبه هو نفسُه مُقيَّدٌ بكلِّ جِسمِه؛ فالأفعى تُطوِّقُ وَسَطَ الرجلِ تحت صَدرِه. ومع ذلك يَطأُ بثِقَلٍ، ويَدوسُ بقَدَمَيه عَينَي العَقربِ وصَدرَه.
quem
claro perhibent Ophiuchon nomine Graii,
[est
caput illius, summoque ex vertice Nixi
perfacile
alterius candentia sidera nosces.]
Huic supera duplices humeros adfixa videtur
80
stella
micans tali specie, talique nitore,
[fulgeat
ut, pleno quum lumine luna refulget.
Non par est
geminis manibus vigor, et licet illis
nec
nullus splendor, nec sit parvissima moles,
attamen
est tenuis disperso lumine fulgor.]
85
Hic pressu
duplici palmarum continet Anguem,
atque eo ipse manet religatus corpore toto;
namque virum medium
Serpens sub pectore cingit.
Ille tamen
graviter nitens vestigia ponit,
atque oculos urget
pedibus pectusque Nepai.
90
[Hic
pressus dextra, surgit: sed parte sinistra
sertaque
supremae tangunt Minoia malae.
7 الكَلَّابتان (Chelae). تحت الالتِواءِ تَبحَثُ عن الكَلَّابتَينِ، عن جِسمٍ هائلٍ، وهما مع ذلك لا تُشِعَّانِ بَريقًا كبيرًا بقَدْرِ ضَخامتِهما.
Sub spira
quaeres immenso corpore Chelas,
quae
tamen haud magnum jactant pro moIe nitorem.
8 حارِسُ الدُّبَّةِ (Arctophylax / العَوَّاء). هيليكي نفسَها يَتبَعُ، بهَيئةٍ غيرِ بعيدةٍ عن الراعي، حارِسُ الدُّبَّةِ، الذي يُدعى في العامَّةِ بوؤوتيس (العَوَّاء)، لأنه يَهُزُّ أمامَه الدُّبَّةَ كأنها مَشدودةٌ إلى نِيرٍ. وهو بَرَّاقٌ، ويُرى تحت أحشائِه مُثبَّتًا نَجمٌ يَتلألأُ بأشِعَّتِه، اسمُه الذائعُ أركتوروس.
Ipsam Helicen
sequitur non dispar forma Bubulco,]
95
Arctophylax,
vulgo qui dicitur esse Bootes,
quod
quasi temone adjunctam prae se quatit Arcton.
[Clarus hic, et] subter praecordia fixa videtur
stella
micans radiis, Arcturus nomine claro.
9 العَذراء (Virgo). هنا تَبرُزُ، مُنتهيةً تحت قدَمَي بوؤوتيس، العَذراءُ، حامِلةً السُّنبُلةَ الزاهيةَ بجِسمِها المُتألِّقِ. سواءٌ أكان أبوها
أستريوس، الذي يُقالُ إنه نفسُه أبو الكواكبِ والنجومِ، أم أيٌّ آخَرُ، فلتَكُنْ سعيدةً: هكذا تُروى الحكايةُ في العامَّةِ. سكَنَت أستريا الأرضَ تارِكةً السماءَ، ولم تَستنكِفْ مَجالِسَ البشَرِ الأوائلِ، ولا ترفَّعَت عن زيارةِ مَحافِلِ النساءِ، بل خالِيةً مِن المَوتِ، أقامَت مُختلِطةً بالجِنسِ الفاني، مُبتهِجةً باسمِ العَدالةِ؛ وللشُّيوخِ المُجتمِعينَ، سواءٌ في السَّاحةِ الكُبرى أو في الميدانِ المُتَّسِعِ، كانت تُملي على الشُّعوبِ شرائعَ المدينةِ بهِمَّةٍ. ولم يكُنْ ثَمَّ نِزاعٌ سَيِّئٌ، ولا عُرِفَ شِقاقٌ، ولا أهاجَت فِتنةٌ ضاريةٌ الغوغاءَ المُتقلِّبةَ، ولا ضَغَطَت البحارُ القاسيةُ سُفُنًا جَسورةً: بل كانوا، يَشُقُّونَ الأرضَ بمِحراثٍ يَجُرُّه الثَّورُ، يُؤثِرونَ أن يَعيشوا قانِعينَ بعَيشٍ زهيدٍ، والرَّبَّةُ تَكفي العادِلينَ كلَّ شيءٍ بقَرْنٍ مَلآنَ. بَقِيَت ما بَقِيَ الجِنسُ الذهبيُّ في الأرضِ المُقدَّسةِ. لكنها لم تَفرَحْ كثيرًا بمَعدِنِ الفِضَّةِ؛ وإذ تبدَّلَت الأخلاقُ، تبدَّلَت كذلك إرادتُها الأُولى، ونادِرًا ما قَرَنَت أُلوهِيَّتَها بالجِنسِ الأردَأِ. وحيدةً كانت تَنزِلُ مِن الجبالِ الجَهِيرةِ نحو الليلِ، لا تَتملَّقُ أحدًا بكلامٍ رقيقٍ. لكنها ما إن بَلَغَت مُدُنَ البشَرِ الكُبرى، حتى انتَقَمَت مِن جرائمِهم الخبيثةِ بكلماتٍ مُروِّعةٍ: «لن أرتَضِيَ بعدَ اليومِ أن أُبدِيَ نفسي للأبصارِ، أيُّتها السُّلالةُ المُنحطَّةُ، يا ذُرِّيَّةً ثانيةً للذُّرِّيَّةِ الأُولى، يا مَن سيكونُ لها أحفادٌ أحطُّ مرَّةً بعدَ مرَّةٍ. حينئذٍ تَتهدَّدُ جِنسَ البشَرِ حروبٌ ضاريةٌ ومَذابِحُ شَنيعةٌ، ويَتبَعُ الذَّنبَ عِقابُه رفيقًا». هكذا قالت، وتَرَكَت الشُّعوبَ شاخِصةً إليها أفواهُهم، ومَضَت نحو الجبالِ ومَجاهِلِ الغاباتِ. هذا الجِيلُ فارَقَ الحياةَ، وخلَّفَ نَسلَه. حينئذٍ نَشأَ فجأةً الجِيلُ الحديديُّ، وكان أوَّلَ مَن تجرَّأَ على صَوغِ السيفِ القاتِلِ، وعلى تَذوُّقِ لحمِ الثَّورِ المُروَّضِ بيدِه. حينئذٍ، إذ مَقَتَت الرَّبَّةُ الجِنسَ الفانيَ، طارَت إلى الأعالي، واستقرَّت في مَملكةِ جوبيتر، في قِسمٍ مِن السماءِ، إذ نالَت موضِعًا ساطِعًا، حيثُ تتألَّقُ العَذراءُ في ليلةٍ صافيةٍ، جارةً لبوؤوتيس الظاهرِ.
[Hic
se] sub pedibus profert finita Booti
100
spicum
illustre tenens splendenti corpore Virgo.
[Sive
illi
Astraeus pater est, qui dicitur idem
sideribus
stellisque pater, seu quilibet alter,
sit
felix: sane haec narratur fabula vulgo.
Incoluit caelo
terras Astraea relicto,
105
conventusque hominum non dedignata priorum,
sed nec femineos spernens invisere coetus,
Leti expers,
generi mortali mixta resedit,
nomine Justitiae gaudens; senibusque coactis,
sive
foro in magno, seu latipatente platea,
110
civiles populis
dictabat sedula leges.
Nec mala lis
fuerat, necdum discordia nota,
nec
fera seditio furiarat mobile vulgus,
saeva
nec audaces fuerant freta pressa carinas:
sed bubus tracto sulcantes vomere terras,]
115
malebant
tenui contenti vivere cultu,
[sufficiente Dea justis pleno omnia cornu.
Haec manet, in sanctis dum gens manet aurea terris.
Sed non argenti
nimis est laetata metallo;
moribus
at versis, prior est quoque versa voluntas,
120
raraque
pejori junxit sua numina genti.
Sola sed ex
raucis descendens montibus ibat
sub
noctem, nulli teneris blandita loquelis.
Sed simul ac magnas hominum venisset ad urbes,
improba
terrificis sic ulta est crimina verbis:
125
“Non ego me
dignor posthac monstrare videndam,
degener
o primae proles nunc altera prolis,
degeneres
iterumque iterumque habitura nepotes.
Tunc fera bella hominum generi, caedesque nefandae
impendent,
culpamque comes sua poena sequetur”.
130
Sic ait, et
populos intenta etiam ora tenentes
linquit
et ad montes silvarumque avia tendit.
Haec aetas vitam liquit, sobolemque reliquit.]
Ferrea tum vero
proles exorta repente est,
ausaque
funestum prima est fabricarier ensem,
135
et
gustare manu victum domitumque juvencum.
[Tunc
mortale exosa genus Dea in alta volavit,]
et
Jovis in regno, caelique in parte resedit;
[illustrem sortita locum, qua nocte serena
Virgo conspicuo
fulget vicina Bootae.
140
Huic humeros
supera duplices convertitur, alam
10 نَذيرُ القِطافِ (Praevindemiator / Protrygeter). فوقَ كَتِفَيها المُزدوَجَينِ يَدورُ، نحو اليمينِ، النَّجمُ المُسمَّى بالاسمِ اليونانيِّ بروتروغيتير، نَجمٌ مُتلألئٌ مِن هذا الطِّرازِ والبَهاءِ، كذلك الذي يَدورُ تحت ذَنَبِ الدُّبَّةِ الهائلةِ. ذاك مُتوهِّجٌ؛ لكنْ لهذا أيضًا نُجومٌ أكثرُ توهُّجًا، تَجِدُها بقليلٍ مِن الجَهدِ. بل وأمامَ القدَمَينِ يَسطَعُ نَجمٌ مَوسومٌ بسَناءٍ عظيمٍ: ثم يَلي الأوَّلُ الكَتِفَينِ، والثاني الخاصِرتَينِ، والثالثُ تحت الذَّنَبِ يَبسُطُ أنوارَه حتى الرُّكبتَينِ نفسِهما. أمَّا سائرُها فيَسطَعُ هنا وهناك بلا اسمٍ مُعيَّنٍ.
ad
dextram, Graio Protrygeter nomine dicta,
stella
micans, tali specie, tatique nitore,
qualis
et immensae sub cauda volvitur Arcti.
Illa quidem flagrans; sed et huic flagrantia plura
145
sidera,
quae parvo poteris reperire labore.
Quin etiam ante
pedes magno fulgore notata
stella
nitet: dehinc prima humeros subit, altera lumbos].
Tertia sub
caudam ad genus ipsum lumina pandit.
[Caetera
sed certo passim sine nomine fulgent.]
150
11 التَّوأمان (Gemini). وتحت رأسِ الدُّبَّةِ تَزورُ التَّوأمَينِ المَولودَينِ؛ وأسفلَ الوَسَطِ يَقَعُ السَّرَطانُ، وتحت القدَمَينِ يُمسَكُ الأسَدُ العظيمُ، يَهُزُّ مِن جِسمِه لَهيبًا مُرتعِشًا. هنا يَنشُرُ مَسارُ
فويبوس أقصى حَرائقِه: حينئذٍ لا تَظهَرُ سَنابِلُ في الحُقولِ المَحروثةِ، ومِن مَبدأِ سَيرِ الشمسِ عبرَ زُرقةِ السماءِ، بهذه الحركةِ المُشِعَّةِ، تَنحدِرُ الرِّياحُ المَوسِميَّةُ على أمواجِ البحرِ مُتراكِمةً، وتَهُبُّ بنَفَسٍ طويلٍ. حينئذٍ لا يَرُوقُ لي مِجدافٌ يَحتاجُه قارِبٌ، بل شِراعٌ واسعٌ كافٍ، مُلائمٌ للريحِ بدَفَّةٍ مُستقيمةٍ.
At natos Geminos invises sub caput Arcti:
subjectus mediae est Cancer, pedibusque tenetur
magnu’
Leo, tremulam quatiens e corpore flammam.
[Explicat hic summos ardores semita
Phoebi:
tunc
nullae adparent per culta novalia spicae;
155
principioque adeo solis per caerula caeli]
hoc
motu radiantis, Etesiae in vada ponti
[procumbunt glomerati, et longo flamine spirant.
Tunc mihi non
remi placeat rati indiga, verum
Larga satis,
rectoque ad venti commoda clavo.
160
12 سائقُ المَركبةِ (إريختونيوس / Auriga). إن شِئتَ أن تَعرِفَ سائقَ المَركبةِ ونُجومَه، وبَلَغَ سَمعَك ذِكرٌ ما للعَنزةِ، وللجَدْيَينِ معًا، اللَّذَينِ كثيرًا ما تُبصِرُ عيناهما جُثَثًا تَتقاذَفُها البحارُ الغاضِبةُ: تَجِدُ سائقَ المَركبةِ هائلًا؛ بكلِّ جِسمِه يُحمَلُ مَستورًا تحت الجانبِ الأيسرِ مِن التَّوأمَينِ. ورأسُه قُبالةَ هيليكي الكاسِرةِ يَرنو إليها. والعَنزةُ الزاهيةُ تَحتَلُّ الكَتِفَ الأيسرَ: وهي التي يُقالُ إنها أرضَعَت ثَدْيَها للرَّاعِدِ الصغيرِ؛ سمَّاها خَدَمُ جوبيتر عَنزةَ أوليناس. وهذه حقًّا مَوهوبةٌ بعلامةٍ كبيرةٍ ساطِعةٍ. وفي المُقابِلِ يَقذِفُ الجَدْيانِ نارًا ضئيلةً على الفانينَ، في يدَي السائقِ.
Si
cupis Aurigam atque Aurigae noscere stellas,
ullaque
fama tuas Caprae pervenit ad aures,
Haedorumque
simul, quorum duo lumina cernunt
saepe
per iratum jactata cadavera pontum:
Aurigam
invenies ingentem: corpore toto]
165
sub laeva
Geminorum
obductus parte feretur.
Adversum caput huic Helicae truculenta tuetur.
At Capra laevum humerum clara obtinet: [illa
putatur
ubera
adhuc parvo lactenda dedisse Tonanti;
hanc
Jovis Oleniam capram dixere ministri.]
170
Verum haec est magno atque illustri praedita signo.
Contra Haedi
exiguum jaciunt mortalibus ignem
[Aurigae
in manibus: cujus vestigia servans]
corniger
est valido connixus corpore Taurus,
[quem
non difficili ratione agnoscere possis.
175
13 الثَّورُ (Taurus). فآثارَه يَتبَعُ الثَّورُ ذو القَرنَينِ، مُتوكِّئًا بجِسمِه القويِّ، وهو الذي تَستطيعُ أن تَعرِفَه بلا عَناءٍ كبيرٍ. فإنَّ نُجومًا، لا تَحتاجُ إلى علامةٍ مِن خارجٍ، تُزيِّنُه، وهي تَرسُمُ على جانبَيه رأسَه الحَيَّ، ناشِرةً أنوارَها المَشهورةَ على جَبهتِه كلِّها. هذه النُّجومَ اعتادَ اليونانُ أن يُسمُّوها الهيادَ. أمَّا قَدَمُ السائقِ اليُمنى وقَرنُ الثَّورِ الأيسرُ فيَتلألآنِ بنارٍ واحدةٍ، ويُحمَلانِ معًا سواءً. لكنَّ الثَّورَ السائقَ يَطلُبُ المُحيطَ الواسعَ أوَّلًا، وإن نَهَضا معًا مِن أمواجِ البحرِ الهادئةِ.
Namque illum
exornant externi haud indiga signi
sidera,
quae vivum caput olli utrimque figurant,
inclyta
per totam spargentia lumina frontem.]
Has Graeci
stellas Hyadas vocitare suerunt.
[Sed
pes Aurigae dexter, cornuque sinistrum
180
Tauri uno igne micant, pariterque feruntur uterque.
At prior Auriga latum petit Oceanum bos,
quum tamen e
placidis surgant simul aequoris undis.
14 قيفاوُس (Cepheus). بل إنَّ بيتَ قيفاوُس، سَليلِ إياسوس، الأعرَقَ، مَعروفٌ بمَصائبِه، وهو الذي رَفَعَه جوبيتر، أصلُ نَسلِه، فجأةً إلى النجومِ الباهِرةِ. فهو يَدورُ خلفَ ظَهرِ الدُّبَّةِ كينوسورا، سَليلُ إياسوس، باسِطًا ذِراعَيه بكَفَّينِ مَفتوحتَينِ؛ وقدرُ ما يَفصِلُ بين قَدَمٍ وقَدَمٍ، بقَدْرِ ذلك تَفصِلُ خَطٌّ مُمتدٌّ مِن ذَنَبِ الدُّبَّةِ الأقصى كِلتا قَدَمَيه.
Quin etiam
Iasidae domus antiquissima
Cephei
aerumnis est nota suis, quam Jupiter, auctor
185
progenii,
subito praeclaris intulit astris.]
Namque ipsum ad tergum Cynosurae vertitur Arcti
[Iasides, pansis distendens brachia palmis;
tantaque
ab extrema cauda disterminat Arcti
regula
utrumque pedem, quanta pes a pede distat.
190
15 كاسيوبيا (Cassiepeia). فإن أنتَ أَزَحتَ بَصرَك قليلًا عن نِطاقِ قيفاوُس، نحوَ كَتائبِ التِّنِّينِ الضاري الأُولى، كانت هنا، ولن تَستطيعَ أن تُبصِرَها والقمرُ بَدرٌ، كاسيوبيا الخافِتةُ المَنظَرِ. فليست لها نُجومٌ مُتزاحِمةٌ، ولا كواكبُ مُتجاوِرةٌ تُؤلِّفُ مِن ألسِنةٍ شَتَّى نارًا فريدةً: بل كما يُغلِقُ المِزلاجُ بقوَّةٍ مُسلَّطةٍ مِصراعَ البابِ ذي الشَّطرَينِ، كذلك تَرسُمُها هذه النُّجومُ المُتفرِّقةُ؛ وهي نفسُها تَنبسِطُ بذِراعَينِ مَمدودتَينِ، كأنما تَرثي لقَدَرِ ابنتِها الجائرِ.
Quod si a Cephaeo paulum tua lumina balteo
dimoveas,
versus saevi agmina prima Draconis,
hic erit, haud plena poteris quam cernere luna,]
obscura
specie stellarum
Cassiepea.
[Nam
non crebrae illi stellae, neque sidera juncta
195
egregium
ex variis componunt ignibus ignem:
sed
quali portas firmatas objice clavi
obcludit
vectis bifori vis obdita valvae,
talia
et hanc etiam prive disposta figurant
sidera
; et ipsa adeo passis distenditur ulnis,
200
non
secus ac sortem natae miseretur iniquam.]
16 أندروميدا (Andromeda). فبجِسمٍ ساطِعٍ تَدورُ على مَقرُبةٍ أندروميدا، هارِبةً حَزينةً مِن مَرأى أُمِّها: وهي التي لا يُكلِّفُ التِماسُها ليلًا عَناءً؛ فرأسُها مِن الوُضوحِ، وكَتِفاها كِلاهما، وأطرافُ قدَمَيها، وثيابُها المُنسدِلةُ، تَتوهَّجُ بنَجمٍ كبيرٍ. وهي أيضًا تَمُدُّ ذِراعَيها نحو جِهاتٍ مُختلِفةٍ، وكما مِن قبلُ، كذلك الآنَ في العالَمِ الفسيحِ لا تُريحُ القُيودُ كَفَّيها المُتعَبتَينِ مِن ثِقَلِها القاسي.
Hanc namque
illustri versatur corpore propter
Andromeda,
aufugiens conspectum moesta parentis:
[quam
non sollicitus noctu labor inquirendi;
tam clarum caput est, tam magno sidere flagrant
205
ambo humeri,
summique pedes, vestesque fluentes.
Haec etiam in
varias distendit brachia partes,
utque
prius, sic nunc in magno vincula mundo
non
relevant duro defessas pondere palmas.]
17 الفَرَسُ (Equus / بيغاسوس). وهذه يَمَسُّها الفَرَسُ ذاك، يَهُزُّ عُرفَه ببَريقٍ مُتلألئٍ، يَلمِسُ أعلى رأسِها ببَطنِه، ونَجمٌ واحدٌ يَربِطُ بينهما يُمسِكُ الهَيئتَينِ بنورٍ مُشترَكٍ، راغِبًا في أن يَعقِدَ مِن النجومِ عُقدةً أبديَّةً. أمَّا جَنبَ الفَرَسِ وكَتِفَيه فتَرسُمُها ثلاثةُ نُجومٍ، تَفصِلُ بينها مَسافاتٌ مُتساويةٌ، بسَناءٍ فائقٍ، لا يُضاهيها رأسُه العالي ولا عُنُقُه الطويلُ؛ وفي أقصى فَكِّه المُتوهِّجِ نَجمٌ رابعٌ لا يَقصُرُ عن هذه الثلاثةِ بَهاءً، يَتألَّقُ في وَسَطِها مُشِعًّا. وليس هو هنا ذا أربعِ قوائمَ، بل حتى وَسَطِ البَطنِ فحَسبُ يُبدي الجَوادُ المَهيبُ وَجهَه الظاهرَ. ويُحكى أنه ذاتَ يومٍ، عند ذُرى
هيليكون، وهَبَنا ماءَ هيبوكريني. فحينَ لم تكُنْ خُضرةُ الجبلِ الأوُنِيِّ قد ابتلَّت بعدُ بالنَّبعِ المِعطاءِ: ما إن ضرَبَ حافِرُ الجَوادِ النبيلِ الأرضَ، حتى تفجَّرَ نَبعٌ هائلٌ، ومنه دعاه أوَّلُ الرُّعاةِ ماءَ الفَرَسِ. وهو إذ يَقطُرُ مِن الصُّخورِ يَروي حُقولَك، يا أرضَ
ثيسبيا؛ لكنَّ الفَرَسَ، جزاءَ هَديَّةٍ بهذا القَدْرِ، يُزيِّنُ أرجاءَ السماءِ العُليا الباهِرةَ.
Huic Equus ille jubam quatiens fulgore micanti
210
summum contingit caput alvo, stellaque jungens
una
tenet duplices communi lumine formas,
aeternum ex astris
cupiens connectere nodum.
[Sed latus atque armos depingunt terna caballi,
aequali
a sese spatio quae sidera distant,
215
eximio
fulgore, quibus par nec caput altum,
nec
longa est cervix: flagrantis at ultima malae
quatuor
his aliis non cedat stella nitore,
fulgentes inter stellas
media ipsa refulgens.
Non equidem hic
quadrupes, verum media tenus alvo
220
conspicuus profert sonipes venerabilis ora.
Hunc fama est
olim propter juga summa
Heliconis
Hippocrenaeum
nobis donasse liquorem.
Tunc nondum
Aonii maduere virentia montis
fecundo
latice: ut generosi prima cabalii
225
ungula humum feriit, simul ingens prosiliit fons,
unde
caballinum primi vocitare bubulci.
Ille quidem stillans e saxis irrigat agros,
Thespia terra,
tuos; sed Equus, pro munere tanto,
exornat
magni penetralia lucida caeli.]
230
18 الكَبشُ (Aries). ثم يَتعلَّقُ الكَبشُ بقَرنَيه المَلوِيَّينِ. وهو، إذ يُساقُ أبدًا في أفلاكٍ طويلةٍ، لا يَجري أبطأَ مِن بُرجِ الدُّبَّةِ كينوسورا، فاتِرًا خافِتًا مع ذلك، كأنما يُثلِمُ القمرُ حِدَّةَ لَهَبِه، يَدورُ بقُربِ مِنطَقةِ أندروميدا. وعن قُربٍ تَستطيعُ أن تَعرِفَه مُستنِدًا تحتَها: فهو يَطأُ القِسمَ الأوسطَ مِن السماءِ، كما كانت الكَلَّابتانِ مِن قبلُ، حيثُ يُرى صَدرُ
أوريون.
Exin contortis Aries cum cornibus haeret.
[Ille quidem aeternum longos agitatus in orbes
segnior haud currit signo Cynosuridos Arcti,
languidus
obscurusque tamen, ceu luna retundat
flammae
aciem, Andromedae se propter cingula volvit.]
Cominus hanc
subter possis cognoscere fultum:
235
nam caeli mediam partem terit, ut prius illae
Chelae, tum
pectus qua cernitur
Orionis.
19 المُثلَّثُ (Deltoton). وعلى مَقرُبةٍ تُبصِرُ، تحت صَدرِ أندروميدا الزاهِرِ، علامةً صغيرةً، اعتادَ اليونانُ أن يُسمُّوها دلتوتون، لأنها تَلمَعُ بشَكلٍ يُشبِهُ الحَرفَ. لها ضِلعانِ امتَدَّ كلٌّ منهما بمَسافةٍ مُتماثِلةٍ؛ أمَّا الضِّلعُ الثالثُ فلا، إذ هو أقصرُ منهما، لكنه يَتألَّقُ بنُجومٍ شَديدةِ الكَثافةِ.
Et prope conspicies parvum, sub pectore claro
Andromedae,
signum, Deltoton dicere Graii
240
quod
soliti, simili quia forma litera claret.
Huic spatio
ductum simili latus exstat utrumque;
at non tertia pars lateris; namque est minor illis,
sed
stellis longe densis praeclara relucet.
20 الحُوتانِ (Pisces). وأدنى قليلًا الكَبشُ، أكثرُ مَيلًا نحو نَفحةِ الجَنوبِ، وأشدُّ منه مَيلًا الحُوتانِ، أحدُهما يَنزلِقُ قليلًا إلى الأمامِ، ويَمَسُّه أكثرَ جَناحُ الشَّمالِ المُدوِّي. ومِن ذَنَبَيهما تَنسابُ كأنها سِلسِلتانِ مِن نُحاسٍ، مُتفرِّقتَينِ مُلتويتَينِ طويلًا عبرَ الأنوارِ، ثم تَتشبَّثانِ آخِرَ الأمرِ بنَجمٍ واحدٍ مُشترَكٍ، اعتادَ القُدماءُ أن يُسمُّوه العُقدةَ السماويَّةَ.
Inferior paullo
est Aries, et flamen ad Austi
245
inclinatior, atque etiam vehementius illo
Pisces, quorum
alter paullum praelabitur ante,
et magis
horrisonis Aquilonis tangitur alis.
Atque horum e
caudis duplices velut aere catenae,
discessuque diu versae per lumina serpunt,
250
Atque una tandem in stella communiter haerent,
quam
Veteres soliti caelestem dicere Nodum.
21 بَرسيوس (Perseus). إن مَضَيتَ تَبحَثُ مِن كَتِفِ أندروميدا الأيسرِ، استَطَعتَ أن تَعرِفَ فوقَها الحوتَ المُلاصِقَ: ومِن قدَمَيها المَولودِ ترى بَرسيوس، ابنَ جوبيتر الأعلى، الذي يُمسِكُهما بكَتِفَيه بجِسمٍ راسخٍ، حين تَضرِبُ نَفَحاتُ الشَّمالِ مِن أقصى أقطارِه. هنا يَمُدُّ يَمينَه نحو مَقَرِّ كاسيوبيا، وقدَمَيه المُتباعِدتَينِ، مَشدودتَينِ بنَعلَينِ مُجنَّحتَينِ مُلائمتَينِ، كأنه مُغبَرٌّ، انطلَقَ فجأةً مِن الأرضِ، يَحمِلُه إلى السماءِ صاعِدًا تحت الذُّروةِ العالِيةِ.
Andromedae
laevo ex humero si quaerere perges,
adpositum
supera poteris cognoscere Piscem:
e
pedibus natum
summo Jove Persea vises,
255
quos humeris retinet defixo corpore Perseus,
quum
summa ab regione Aquilonis flamina pulsant.
Hic dextram ad sedes intendit Cassiepeae,
diversosque pedes, vinctos talaribus aptis,
pulverulentus uti de terra elapsu’ repente,
260
in
caelum vector magno sub culmine portat.
22 الثُّرَيَّا (Vergiliae). وبقُربِ الرُّكبةِ اليُسرى، مَوضوعةً مِن كلِّ جانبٍ، تُبصِرُ الثُّرَيَّا الصغيرةَ بنورٍ خافتٍ. هذه يُقالُ في العادةِ القديمةِ إنها سَبعُ نُجومٍ، غير أنه لا يُرى منها إلا سِتٌّ صِغارٌ مِن كلِّ ناحيةٍ. ولا يَنبغي أن يُظَنَّ أنَّ واحدةً قد هَلَكَت؛ بل عَبَثًا، دون أيِّ حُجَّةٍ، تُدعى سَبعًا، كما قرَّرَ الشُّعراءُ القُدماءُ، الذين يُكرِمونها جميعًا باسمٍ خالدٍ على مَرِّ الدُّهورِ: ألكيوني، ومِروبي، وكيلاينو، وتايغيتي، وإلكترا، وستيروبي، ومعها مايا الأقدَسُ. هذه تَلمَعُ خافتةً، مُنزلِقةً بنورٍ ضئيلٍ: لكنَّ اسمَ البُرجِ عظيمٌ ذائعٌ، لأنها تُبشِّرُ بمَبدأِ الصيفِ، ومِن بعدُ، إذ تَفتَحُ مَطالعَ زمنِ الشتاءِ، تُنبِّهُ الفانينَ أن يُودِعوا البُذورَ الأرضَ.
At propter
laevum genus omni ex parte locatas
parvas
Vergilias tenui cum luce videbis.
Hae septem vulgo perhibentur more vetusto
stellae,
cernuntur vero sex undique parvae.
265
At non
interiisse putari convenit unam;
sed
frustra temere a vulgo ratione sine ulla
septem dicier, ut veteres statuere poetae,
aeterno
cunctas aevo qui nomine dignant:
Alcyone,
Meropeque, Celaeno, Taygeteque,
270
Electra,
Steropeque, simul sanctissima Maia.
Hae tenues
parvo labentes lumine lucent:
at
magnum nomen signi, clarumque vocatur,
propterea
quod et aestatis primordia clarat,
et post, hiberni praepandens temporis ortus,
275
admonet, ut mandent
mortales semina terris.
23 القيثارةُ (Lyra). ثم تُرى القيثارةُ، مَوضوعةً برِفقٍ، مُحدودِبةً؛ ويُقالُ إنَّ
مِركوريوس صنَعَها ذاتَ يومٍ بيدَيه الصغيرتَينِ في المَهدِ، ووَضَعَها في مَقَرٍّ عالٍ؛ وقد انزلَقَت فاستقرَّت عند رُكبةِ الجاثي اليُسرى، وعَلِقَت بين رُكبتِه المَثنِيَّةِ ورأسِ الطائرِ.
Inde Fides
leviter posita et convexa videtur;
Mercurius parvis manibus quam dicitur olim
in
cunis fabricatus in alta sede locasse;
quae
genus ad laevum Nixi delapsa resedit,
280
atque inter flexum
genus, et caput Alitis haesit.
24 الإوَزَّةُ (Cycnus). فثَمَّ الطائرُ، طَيرٌ يَطيرُ تحت قُبَّةِ السماءِ الواسعةِ، ويَشُقُّ الهواءَ بجَناحَيه التَّوأمَينِ مُنسابًا. أحدُ شِقَّيه مُعتِمٌ، خالٍ مِن النورِ؛ والآخَرُ لا يَتَّقِدُ بأنوارٍ ضئيلةٍ ولا ساطِعةٍ، بل يَقذِفُ مِن جِسمِه ضوءًا مُتوسِّطًا مُرتعِشًا. هذا يَطمَحُ أن يَدفَعَ بقَدَمِه اليُمنى كَفَّ قيفاوُس اليُمنى؛ وها هو حافِرُ الفَرَسِ القويِّ المُجنَّحِ قد مالَ مُندفِعًا قُربَ جَناحِ جِسمِه ذي الرِّيشِ.
Namque est Ales avis, lato sub tegmine caeli
quae volat, et
serpens geminis secat aera pennis.
Altera pars huic obscura est, et luminis expers:
altera nec parvis, nec claris lucibus ardet,
285
sed
mediocre jacit quatiens e corpore lumen.
Haec dextram
Cephei dextro pede pellere palmam
gestit
; jam vero clinata est ungula vemens
fortis
Equi propter pennati corporis alam.
25 الفَرَسُ والجَدْيُ والسَّاكِبُ (Equus). أمَّا الفَرَسُ نفسُه فمُنزلِقًا يُمسَكُ بكِلا الحُوتَينِ؛ وعُنُقُه اليُمنى يُداعِبُها السَّاكِبُ. وفي وقتٍ مُتأخِّرٍ تَزورُ قوَّةُ الفَرَسِ مَغيبَ الأرضِ، أكثرَ مِن الجَدْيِ، النَّافِثِ بَردًا قارِسًا مِن جِسمِه القويِّ، بجِسمٍ كثيفِ الشَّعرِ، في فَلَكِه الكبيرِ؛ والذي حين كَساه تيتان بنورٍ دائمٍ، عَطَفَ في زمنِ الانقِلابِ الشَّتويِّ مَركبتَه. احذَرْ أن تَجِدَّ في تَسليمِ نفسِك للبحرِ في هذا الشهرِ: فإنَّ مَدى النهارِ لا يَنزلِقُ بعيدًا؛ ولا يَنطوي الليلُ الشتويُّ بمَركبةٍ سريعةٍ؛ ولا يُبدي
الفجرُ النَّديُّ نفسَه أسرعَ، مُبشِّرًا بالشمسِ الزاهيةِ، رغمَ شَكاياكم. بل يَلطِمُ الجَنوبُ البحرَ بقُوًى عاتيةٍ: حينئذٍ يَهتَزُّ الجِسمُ المُتصدِّعُ ببَردٍ مُرتعِشٍ. ومع ذلك تَنزلِقُ السَّنةُ في زمنِها كلِّه، ولا تَتأخَّرُ أنوارُ البُروجِ، ولا تَتحاشى العواصفَ، ولا تَخشى الأمواجَ البِيضَ ذاتَ الهديرِ المُتوعِّدِ. أمَّا البَحَّارةُ، كالغَطاطِ والغَوَّاصِ السَّابحِ، يَرمونَ أبصارَهم القَلِقةَ في البحرِ كلِّه، يَلتَمِسونَ عَبَثًا شواطئَ لا تَظهَرُ في مكانٍ، ولوحٌ رقيقٌ يَفصِلُهم عن
أوركوس الأسوَدِ.
Ipse autem
labens utrisque Equus ille tenetur
290
Piscibus; huic cervix dextra mulcetur Aquari.
Serius haec
obitus terrai visit Equi vis,
quam
gelidum valido de corpore frigus anhelans
corpore
setifero magno Capricornus in orbe;
quem
quum perpetuo vestivit lumine Titan,
295
brumali flectens
contorquet tempore currum.
Hoc cave te ponto studeas committere mense:
nam non
longinquum spatium labere diurnum;
non
hiberna cito volvetur curriculo nox:
humida
non sese vestris
aurora querelis
300
ocius
ostendet, clari praenuntia solis.
At validis aequor pulsabit viribus Auster:
tum
fissum tremulo quatietur frigore corpus.
Sed tamen anni
jam labuntur tempore toto,
nec cui
signorum cedunt, neque flamina vitant,
305
nec
metuunt canos minitanti murmure fluctus.
[At nautae, fulicae similes, mergoque natanti,
anxia
per totum jactantes lumina pontum,
necquidquam nusquam parentia litora quaerunt,
dum tenuis nigro
tabula hos distinguit ab
Orco].
310
26 الرَّامي (Sagittipotens / القَوسُ). بل في الشهرِ الأعلى أيضًا، إذ تكونُ السفينةُ والبحرُ قد جابَهما، حين يَحمِلُ الرَّامي قُرصَ الشمسِ، لا تَحسَبَنَّ الأخطارَ المُحدِقةَ أهوَنَ بكثيرٍ، فاحذَرْ أن تَسحَبَ سفينتَك قبلَ حُلولِ الظَّلامِ الأسوَدِ. فإنَّ النورَ صار حاضِرًا عن كَثَبٍ لزمنٍ يسيرٍ. وهذا البُرجَ القادِمَ يَستطيعُ البَحَّارةُ أن يَتعرَّفوه: إذ يُمكِنُ، والليلُ يُسرِعُ، أن يُرى كيف يَنبَثِقُ العَقربُ عاليًا مُبدِيًا نفسَه، جارًّا بقوَّةِ جِسمِه القَوسَ المَثنِيَّ مِن خلفُ. والعَقربُ ليس أسبَقَ بكثيرٍ، لكنه يَخرُجُ مِن الأمواجِ أوَّلًا. حينئذٍ تَرى أنَّ رأسَ الدُّبَّةِ الصُّغرى عالٍ، وأكثرَ انتِصابًا نحو أعلى الفَلَكِ. حينئذٍ يَدفِنُ أوريون نفسَه بكلِّ جِسمِه قُربَ نهايةِ الليلِ، ويَختفي قيفاوُس حتى خاصِرتِه، مَدفوعًا مِن كَفِّه نحو الظِّلالِ.
Atque etiam
supero, navi pelagoque vagato,
mense,
Sagittipotens solis quum sustinet orbem,
[non
multo leviora putes instare pericla,
ante nigras cautus
tenebras subducere puppim].
Nam jam
comminus exiguo lux tempore praesto est.
315
Hoc signum
veniens poterunt praenoscere nautae:
nam
prope praecipitante licebit visere nocte,
ut sese
ostendens emergit Scorpius alte,
posteriore trahens flexum vi corporis Arcum.
[Sed Nepa non multum prior, at prior exit ab undis.]
320
Jam supera
cernes Arcti caput esse minoris,
et magis erectum
ad summum versarier orbem.
Tum sese Orion
toto jam corpore condit
extrema
prope nocte, et Cepheus conditur alto
lumborum
tenus, a palma depulsus ad umbras.
325
27 السَّهمُ (Sagitta). هنا، خاليًا مِن رامٍ، يَرقُدُ سَهمٌ واحدٌ مُتألِّقٌ، وبقُربِه يَدورُ الطائرُ اللامِعُ الرِّيشِ؛ وهو أكثرُ مَيلًا قليلًا نحو نَسائمِ الشَّمالِ.
Hic, missore
vacans, fulgens jacet una Sagitta,
quam propter nitens penna convolvitur Ales;
et
clinata magis paullo est Aquilonis ad auras.
28 النَّسرُ (Aquila). وعلى مَقرُبةٍ يَحمِلُ النَّسرُ نفسَه بجِسمٍ مُتوهِّجٍ، يُداعِبُ الأثيرَ النَّاريَّ بجَناحَينِ مُرتعِشَينِ، بجِسمٍ ليس مُفرِطَ الضَّخامةِ، لكنه يُبدي للبَحَّارةِ المَحزونينَ علامةً ثقيلةً تُكدِّرُ البحارَ.
At propter se
Aquila ardenti cum corpore portat,
igniferum mulcens tremebundis aethera pennis,
330
non
nimis ingenti cum corpore, sed grave moestis
ostendit
nautis perturbans aequora signum.
29 الدُّلفينُ (Delphinus). ثم يَرقُدُ الدُّلفينُ المُنحني قُربَ قَرنَي الجَدْيِ الكبيرِ، غيرَ مَكسوٍّ ببَريقٍ مُفرِطٍ؛ فعَدا أربعةَ نُجومٍ مَوضوعةٍ في جَبهتِه، يَفصِلُ بين كلِّ زَوجٍ منها فاصِلٌ واحدٌ، فإنَّ سائرَ القِسمِ الواسعِ يَنسابُ بنورٍ ضئيلٍ. تلك الأنوارُ التي تَتألَّقُ مِن وَجهِه اللامِعِ تَقَعُ بين الأجزاءِ الباردةِ نحو الشَّمالِ، وبين مَدارِ الشمسِ المُبهِجِ. أمَّا القِسمُ الأسفلُ مِن الدُّلفينِ فيُرى مُمتدًّا بين مَسارِ الشمسِ ونَفَحاتِ الريحِ، حيثُ يَنفجِرُ نَفَسُ الجَنوبِ الأعلى بقُوَّتِه.
Tum magni
curvus Capricorni cornua propter
Delphinus
jacet, haud uimio lustratu’ nitore;
praeter
quadruplices stellas in fronte Iocatas,
335
quas
intervallum binas disterminat unum:
caetera
pars lata tenui cum lumine serpit.
Illae quae
fulgent luces ex ore corusco,
sunt
inter partes gelidas Aquilone locatae,
atque
inter spatium et laeti vestigia solis.
340
At pars inferior Delphini fusa videtur
inter
solis iter, simul inter flamina venti,
viribus
erumpit qua summi spiritus Austri.
30 أوريون (Orion). ثم أوريون، مُتوكِّئًا بجِسمِه المائلِ، يَحتَلُّ الأجزاءَ السُّفلى مِن الثَّورِ الكاسِرِ. ومَن، إذ يَرفَعُ بَصرَه إلى السماءِ في ليلةٍ صافيةٍ، لم يُبصِرْه مَبسوطًا واسعًا، فلا يَرجُوَنَّ حقًّا أن يَعرِفَ سائرَ البُروجِ.
Exinde Orion,
obliquo corpore nitens,
inferiora
tenet truculenti corpora Tauri.
345
Quem qui,
suspiciens in caelum nocte serena,
late
dispensum non viderit, haud ita vero
caetera
se speret cognoscere signa potesse.
31 الكلبُ (Canis / الشِّعرى). فتحت قدَمَيه يَسطَعُ بنورٍ مُحمَرٍّ ذلك الكلبُ المُتوهِّجُ، يَتلألأُ بضَوءِ نُجومِه. ويَستُرُ بَطنٌ مُعتِمٌ ما تحتَ أحشائِه: فهو إذ يَنفُثُ مِن كلِّ جِسمِه الضاري لَهَبًا، يَنفجِرُ بنيرانٍ حارَّةٍ بنَفَحاتٍ قويَّةٍ. ومِن فَمِه كلِّه يَنبَعِثُ على الفانينَ وَهَجٌ مُتلألئٌ: يُسمِّيه اليونانُ بالاسمِ الذائعِ سيريون. فحين يَرتفِعُ هذا مع الشمسِ معًا إلى ذُرى السماءِ، لا يَدَعُ الأشجارَ المُزدانةَ تُمسِكُ عَبَثًا، تحت سِترِ أوراقِها، أرواحًا مُعلَّقةً. فأمَّا التي تُمسِكُ الأرضُ جُذورَها مُحتضِنةً، فيُغذِّيها هذا النَّفَسُ، ويُداعِبُها بلَهَبٍ حَيَويٍّ. وأمَّا التي لا تَستطيعُ جُذورُها أن تَشُقَّ الأرضَ، فيُجرِّدُ أغصانَها مِن أوراقِها وجُذوعَها مِن لِحائِها. ونَلمَحُه ماضِيًا نحو شواطئِ المَغيبِ. أمَّا سائرُ النجومِ فخافتةٌ، ينبغي أن تُرسَمَ بها الأعضاءُ.
Namque pedes subter rutilo cum lumine claret
fervidus
ille Canis, stellarum luce refulgens.
350
Hunc tegit
obscurus subter praecordia venter:
nec
toto spirans rabido de corpore flammam
aestiferos
validis erumpit flatibus ignes.
Totus ab ore micans jacitur mortalibus ardor:
[Sirion
hunc Graeci praeclaro nomine dicunt.]
355
Hic ubi se
pariter cum sole in culmina caeli
extulit, haud patitur foliorum tegmine frustra
suspensos
animas arbusta ornata tenere.
Nam
quorum stirpes tellus amplexa prehendit,
haec
augens anima, vitali flamme mulcet.
360
At quorum nequeunt radices findere terras,
denudat foliis ramos et
cortice truncos.
[Tendentem occiduas etiam hunc sentimus ad oras.
Caetera
signandis sunt languida sidera membris.]
32 الأرنبُ (Lepus). وبقُربِه، وتحتَ القدَمَينِ اللَّتَينِ ذَكَرناهما مِن قبلُ، يَرقُدُ أرنبُ أوريون خفيفُ القَدَمِ. وهو يَفِرُّ، خائفًا مُرتعِدًا مِن ضَرَباتِ المِنقارِ الحادِّ المُروِّعةِ: فالكلبُ يَتبَعُ أثرَه بمَسارٍ عَدائيٍّ، يَطرُدُه مُتساقِطًا، إذ يَطلُعُ هو نفسُه أخيرًا قليلًا، ولا يُهدِّئُ مَسيرَه بجِسمٍ لا يَكِلُّ أبدًا.
Hunc propter, subterque pedes, quos diximus ante,
365
Orioni’ jacet levipes Lepus. Hic fugit, ictus
horrificos metuens rostri tremebundus acuti:
nam
Canis infesto sequitur vestigia cursu
praecipantem agitans, oriens jam denique paullum,
curriculum numquam defesso corpore sedans.
370
33 السفينةُ (Argo). أمَّا عند ذَنَبِ الكلبِ فتَنزلِقُ أرغو مُنسابةً، حامِلةً أمامَها مُؤخِّرتَها المَقلوبةَ بنورٍ؛ لا كما تَعتادُ السُّفُنُ الأُخرى أن تُقدِّمَ مُقدِّماتِها في اللُّجَّةِ، شاقَّةً بمِنقارِها مُروجَ نبتون؛ بل تَحمِلُ نفسَها مَقلوبةً إلى الوراءِ عبرَ أرجاءِ السماءِ. كما حين يَشرَعُ البَحَّارةُ في بُلوغِ المَوانئِ الآمِنةِ، فيُديرونَ السفينةَ الثَّقيلةَ، ويَجُرُّونَ مُؤخِّرتَها المَقلوبةَ إلى الشَّاطئِ المُشتَهى؛ كذلك تَنزلِقُ أرغو العَتيقةُ مَقلوبةً فوقَ الأثيرِ؛ ومِن المُقدِّمةِ حتى الصَّاري العالي تُرى بلا نورٍ، ومِن الصَّاري حتى المُؤخِّرةِ تُرى بنورٍ ساطِعٍ. ثم الدَّفَّةُ، مُتلألئةً بنورٍ مُتفرِّقٍ، تَمَسُّ آثارَ الكلبِ اللامِعِ الخَلفيَّةَ.
At Canis ad caudam serpens prolabitur Argo,
conversam
prae se portans cum lumine puppim:
non
aliae naves ut in alto ponere proras
ante
solent, rostro
Neptunia prata secantes;
sed
conversa retro caeli se per loca portat.
375
Sicut quum
coeptant tutos contingere portus,
obvertunt
navem magno cum pondere nautae,
aversamque trahunt optata ad litora puppim;
sic
conversa vetus super aethera labitur Argo;
atque
usque a prora ad celsum sine lumine malum,
380
a malo
ad puppim clara cum luce videtur.
Inde
gubernaclum, dispersa lumine fulgens,
clari
posteriora Canis vestigia tangit.
34 الوَحشُ البحريُّ (Pistrix / Cetus). ثم يَمضي الوَحشُ البحريُّ الضاري في البحثِ عن أندروميدا، وإن كانت قَصِيَّةً بعيدةً في مَأمَنٍ، فيَتعقَّبُ، حتى مَوضِعِها، الزُّرقةَ نحو نَسائمِ الشَّمالِ القويَّةِ، مُنتهيًا في أنحاءِ الجَنوبِ.
Exin semotam
procul in tutoque Iocatam
Andromedam
tamen explorans fera quaerere Pistrix
385
pergit,
et usque sitam validas Aquilonis ad auras
caerula
vestigat, finita in partibus Austri.
35 النَّهرُ (إريدانوس). هذه يَستُرُها الكَبشُ، والحُوتانِ بجِسمِهما الحَرشَفيِّ، إذ تَمَسُّ بجِسمِها ضِفافَ النَّهرِ الزاهِرِ. فإنك تَرى أيضًا إريدانوس مَوضوعًا في قِسمٍ مِن السماءِ، نهرًا مَشؤومًا ذا قُوًى عظيمةٍ، هو الذي كثيرًا ما رشَّت أخواتُ
فايثون الحَزيناتُ صَفحتَه بالدُّموعِ، يُنشِدْنَ مَوتَه بصوتٍ مَفجوعٍ. هذا الأفعى تَستطيعُ أن تُبصِرَه تحت أخمَصِ أوريون الأيسرِ؛ وتَرى القُيودَ الطويلةَ التي تُمسِكُ الحُوتَينِ، مَوضوعةً عند جُزءٍ مِن الذَّنَبَينِ، تَرتدُّ مُمتزِجةً بالنَّهرِ إلى ظَهرِ الوَحشِ البحريِّ. هنا تُعقَدُ بنَجمٍ واحدٍ، يَقذِفُه مِن نفسِه شَوكُ الوَحشِ، مُتألِّقًا بنورٍ قويٍّ. ثم تُرى نُجومٌ كثيرةٌ صغيرةٌ بنورٍ ضئيلٍ، مُتناثِرةً مَبثوثةً بين الوَحشِ، والدَّفَّةُ تَستُرُها جميعًا، والأرنبُ يَخشى عَضَّتَه الحادَّةَ. هذه لم يَرَ القُدماءُ لها اسمًا ولا شَكلًا مُعيَّنًا. فإنَّ ما صَقَلَته الطبيعةُ بنُجومٍ ساطِعةٍ، ورَسَمَته بأنوارٍ مُختلِفةٍ مُميِّزةً هَيئاتِها، علَّمَه حارِسُ النجومِ ذاك بحُسنِ تدبيرٍ، وَوَسَمَ علاماتِ السماءِ باسمٍ صادِقٍ. أمَّا تلك المَبثوثةُ بنورٍ ضئيلٍ، نُجومًا مُتشابِهةَ المَنظَرِ، مُتساويةَ البَريقِ، فلم تَستطِعْ صورةٌ مَعروفةٌ أن تُجلِّيَها لنا.
Hanc Aries
tegit, et squammoso corpore Pisces,
fluminis illustris
tangentem corpore ripas.
Namque etiam
Eridanum cernes in parte Iocatum
390
caeli,
funestum magnis cum viribus amnem,
quem lacrymis moestae
Phaethontis saepe sorores
sparserunt, letum moerenti voce canentes.
Hunc Orionis
sub laeva cernere planta
Serpentem
poteris; proceraque Vincla videbis,
395
quae
retinent Pisces, caudarum parte locata,
flumine
mixta retro ad Pistricis terga reverti.
Hic una stella
nectuntur, quam jacit ex se
Pistricis spina
valida cum luce refulgens.
Exinde exiguae
tenui cum lumine multae
400
inter
Pistricem fusae sparsaeque videntur
atque
gubernaclum stellae quas contegit omnes
formidans acrem morsum
Lepus. His neque nomen,
nec
formam Veteres certam statuisse videntur.
Nam quas
sideribus claris natura polivit,
405
et
vario pinxit distinguens lumine formas,
has ille astrorum custos ratione notavit,
signaque
signavit caelestia nomine vero.
Has autem, quae sunt parvo cum lumine fusae,
consimili
specie stellas, parilique nitore,
410
non
potuit nobis nota clarare figura.
36 الحوتُ الجَنوبيُّ (Piscis Australis). ثم ذاك الذي اعتادوا أن يُسمُّوه الحوتَ الجَنوبيَّ، يَدورُ أسفلَ الجَدْيِ نحو الجَنوبِ، يَرقُبُ الوَحشَ البحريَّ، مُتشبِّثًا بعيدًا عن أولئك الحُوتَينِ.
Exinde,
Australem soliti quem dicere Piscem,
volvitur
inferior Capricorno versus ad Austrum,
Pistricem observans, procul illis Piscibus haerens.
37 السَّاكِبُ (Aquarius). وعلى مَقرُبةٍ تُبصِرُ نُجومًا كلَّها بلا اسمٍ، بين الوَحشِ البحريِّ والحوتِ الذي ذَكَرناه في الجَنوبِ، مَبثوثةً تحت قدَمَي السَّاكِبِ المُشِعِّ. وبقُربِه يَسكُبُ السَّاكِبُ بيَمينِه نهرًا مُعتِمًا، يَتلألأُ ببَياضِ نُجومٍ ضئيلٍ. ومِن بين كثيرٍ منها يَسطَعُ نورانِ واسِعانِ: يُرى أحدُهما تحت قدَمَي السَّاكِبِ الكبيرتَينِ؛ والآخَرُ، إذ يَنحدِرُ مِن نَبعِ النهرِ الباردِ، يَعلَقُ تحت ذَنَبِ الوَحشِ ذي الشَّوكِ؛ هذه النُّجومُ الضئيلةُ تُدعى باسمِ المياهِ. وهنا تَطيرُ نُجومٌ أُخرى لامِعةٌ بنورٍ ضئيلٍ، تَدخُلُ تحت آثارِ قدَمَي الرَّامي العظيمِ الأُولى، وتَنحسِرُ مُعتِمةً بلا اسمٍ.
At prope conspicies expertes nominis omnes,
415
inter
Pistricem et Piscem quem diximus Austri,
stellas
sub pedibus sparsas radiantis Aquari.
Propter
Aquarius obscurum dextra nigat amnem,
exiguo
qui stellarum candore nitescit.
E multis tamen
his duo late lumina fulgent:
420
unum
sub magnis pedibus cernetur Aquari:
quod
superest, gelido delapsum flumine fontis,
spiniferam subter caudam Pistricis adhaesit;
hae
tenues stellae perhibentur nomine Aquai.
Hic aliae
volitant parvo cum lumine clarae,
425
atque
priora pedum subeunt vestigia magni
Arcitenentis,
et obscurae sine nomine cedunt.
38 المَذبَحُ (Ara). ثم تُبصِرُ قُربَ شَوكةِ العَقربِ اللامِعةِ المَذبَحَ، الذي يُداعِبُه نَفَسُ الجَنوبِ، ويَعبُرُ عَتَباتِ السماءِ العُليا في زمنٍ يسيرٍ: فهو مَوضوعٌ في الجِهةِ المُقابِلةِ، بعيدًا عن أركتوروس. لأركتوروس وهَبَ جوبيتر مَدًى عظيمًا في العُلوِّ، أمَّا هذا فوَضَعَه فَلَكًا صغيرًا في الجِهةِ السُّفلى. ومع ذلك فالليلُ، إذ يَزورُ هذه الأماكنَ في مَسارِه الأبديِّ، أعطى البَحَّارةَ علاماتٍ يَعرِفُها الجميعُ، رحمةً بأقدارِ البشَرِ المُخيفةِ مِن كلِّ جانبٍ. فحين تُبصِرُ المَذبَحَ مُتوهِّجًا، بلا غُيومٍ سُودٍ، مَوضوعًا في وَسَطِ إقليمِ السماءِ، مَستورَ القِسمِ الأعلى بضَبابٍ مُعتِمٍ، فاهرُبْ حينئذٍ مُتحاشِيًا الجَنوبَ بقُوَّتِه العاتيةِ: فإن أنتَ، إذ تَترقَّبُه، تحاشَيتَه، وأحكَمتَ كلَّ العُدَّةِ بحَذَرٍ، انزلَقتَ آمِنًا عبرَ الأمواجِ. أمَّا إن هَبَّت ريحٌ ثقيلةٌ بلَهَبٍ عاتٍ، حطَّمَت الصَّواري العالِيةَ بخَشَبِها الراسخِ، حتى لا يَستطيعَ شيءٌ أن يُلطِّفَ العواصفَ الضاريةَ، ما لم يَبدأِ المَذبَحُ يَطرُدُ الغَيمةَ القاتِمةَ مِن جِهةِ الشَّمالِ، ويُفرِّقُها بنَسائمَ مُفاجِئةٍ.
Inde Nepae cernes propter fulgentis acumen
Aram,
quam flatu permulcet spiritus Austri,
exiguo
superum quae limina tempore tranat:
430
nam
procul Arcturo est adversa parte locata.
Arcturo magnum
spatium supera dedit, orbem
Jupiter huic
parvum inferiore in parte locavit.
Haec tamen
aeterno invisens loca curriculo nox
signa
dedit nautis, cuncti quae noscere possent,
435
commiserans
hominum metuendos undique casus.
Nam quum
fulgentem cernes, sine nubibus atris,
Aram sub media
caeli regione locatam,
a summa
parte obscura caligine tectam,
tum
validis fugito devitans viribus Austrum:
440
quem si
prospiciens vitaveris, omnia caute
armamenta
locans, tuto labere per undas.
Sin gravis
inciderit vehementi flamme ventus,
perfringet celsos defixo robore malos,
ut res
nulla feras possit mulcere procellas,
ni
parte ex Aquilonis opacam pellere nubem
coeperit, et subitis
auris diduxerit Ara.
39 القَنطورُ (Centaurus). فإن كان القَنطورُ في وَسَطِ السماءِ يَحمِلُ كَتِفَيه، وحُمِلَ هو نفسُه مَستورًا بغَيمةٍ زرقاءَ، وكَسا المَذبَحَ بظِلٍّ خَفيفٍ مُعتِمٍ، فإنَّ قوَّةَ الغَربيِّ مَخوفةٌ عند مَغيبِ البُروجِ. وذلك القَنطورُ، المَوضوعُ في مَقَرٍّ عالٍ، حيثُ يَدخُلُ العَقربُ اللامِعُ المُتألِّقُ، يَتنازَلُ مِن هذا الجانبِ مُقدِّمًا شِقَّه الرَّجُليَّ، مُسرِعًا أن يَصِلَ أجزاءَ الفَرَسِ بالكَلَّابتَينِ. هنا، باسِطًا يَمينَه حيثُ يُمسَكُ الوَحشُ الضَّخمُ ذو القوائمِ الأربعِ، الذي لم يَهَبْه أحدٌ مِن اليونانِ اسمًا مُعيَّنًا، يَمُدُّ، ويَتنازَلُ كاسِرًا نحو المَذبَحِ الزاهِرِ.
Sin humeros
medio in caelo Centaurus habebit,
ipseque caerulea contectus nube feretur,
atque
Aram tenui caligans vestiet umbra,
450
ad
signorum obitum vis est metuenda Favoni.
Ille autem
Centaurus in alta sede Iocatus,
qua
sese clarum collucens Scorpius infert,
hac subter partem praeportans ipse virilem
cedit,
Equi partes properans subjungere Chelis.
455
Hic dextram
porgens, quadrupes qua vasta tenetur,
quam
nemo certo donavit nomine Graium,
tendit,
et illustrem truculentus cedit ad Aram.
40 الحَيَّةُ (Hydra). هنا تَنتصِبُ الحَيَّةُ مِن الأجزاءِ السُّفلى، بانزلاقٍ مُتهوِّرٍ، مُنسابةً بجِسمٍ مُلتوٍ. هذه، إذ تَلوي رأسَها وعينَيها نحو ظَهرِ العَقربِ، داخِلةً بانحناءةٍ مُقوَّسةٍ تحت أحشاءِ الأسَدِ، تَمَسُّ القَنطورَ بذَنَبِها الزَّلِقِ برِفقٍ: وفي وَسَطِ انحناءتِها يَتألَّقُ الكأسُ لامِعًا؛ وفي طَرَفِها يَنقُرُ الغُرابُ، مُتلألئًا بجِسمِه ذي الرِّيشِ، بمِنقارِه. وهنا، تحت التَّوأمَينِ نفسِهما، أمامَ الكلبِ، ذاك الذي يُدعى باليونانيَّةِ بروكيون. هذه هي البُروجُ التي، إذ تَرقُبُها في زمنِ الليلِ، راغِبًا أن تَعرِفَ حركةَ العالَمِ الأبديَّةَ، تُبصِرُها تَجوبُ السماءَ في مَسارٍ مَشروعٍ. فأمَّا الخَمسةُ الكواكبُ التي تَعتادُ أن تَنزلِقَ في فَلَكِ البُروجِ الاثنَي عشَرَ، فلا يُمكِنُ أن تُرسَمَ على النَّسَقِ نفسِه؛ لأنَّ الآثارَ التي تَصنَعُها في مَسارِها لا تُحمَلُ دائمًا على المَدى نفسِه. فهي تُؤثِرُ أن تَهيمَ تائهةً عبرَ غُيومِ السماءِ، وأن تَقيسَ أفلاكَها بحركةٍ مُتغايِرةٍ. هذه تَصنَعُ أعوامَ الزمنِ الطويلِ العظيمةَ، حين تَعودُ إلى البُرجِ نفسِه تحت قُبَّةِ السماءِ: وأنا الآنَ لا أَقدِرُ أن أُفصِّلَ مَساراتِها كلَّها. أمَّا هذه التي تَدورُ دائمًا في فَلَكٍ ثابتٍ، راسِخةً، فسأُبيِّنُ مع ذلك للأُمَمِ الأفلاكَ العِظامَ. أربعةُ أفلاكٍ، تَجوبُ العالَمَ بنورٍ خالدٍ، تُحمَلُ حامِلةً البُروجَ، مُحتضِنةً الأرضَ، مُرتكِزةً تحت قُبَّةِ السماءِ: ومنها تَعرِفُ أنوارَ الأعوامِ الطائرةَ، التي يُمكِنُ أن تُرى مُميَّزةً بالبُروجِ الكثيفةِ. ثم أفلاكٌ عِظامٌ واسعةٌ بنورٍ عظيمٍ، مَشدودٌ بعضُها إلى بعضٍ، مُلائمةٌ بعُقَدٍ سماويَّةٍ، وتَرى اثنَينِ منها بمَسافةٍ مُتساويةٍ مع الاثنَينِ الآخَرَينِ. فإن أنتَ، إذ تَعرِفُ السماءَ في زمنِ الليلِ، حين لا تَكونُ غَيمةٌ قاتِمةٌ قد طمَسَت النجومَ، ولا قَهَرَ القمرُ النجومَ بنورِه الكاملِ، رأيتَ الدائرةَ الكُبرى تَنسابُ بَيضاءَ مُتوهِّجةً: فهذه هي الدَّربُ اللَّبَنيُّ، المَوسومُ بسَناءٍ مُفرِطِ البَياضِ. وهذا لا يَنسِجُ فَلَكًا مُتَّصِلًا. وأربعةٌ تُحمَلُ مُتألِّقةً بحَجمٍ مُماثِلٍ: لكنْ يُقالُ إنها تَفوقُ الاثنَينِ الأعلَيَينِ بمَدًى كبيرٍ، وتَجوبُ كُهوفَ السماءِ على اتِّساعٍ. أحدُها، لامِسًا نَسائمَ الشَّمالِ، يَدورُ طالِبًا وَجهَي التَّوأمَينِ الباهِرَينِ؛ ثم يَحمِلُ في طَيِّه رُكبتَي السائقِ المُتوهِّجتَينِ كِلتَيهما. هذا يَمَسُّه بَرسيوس بساقِه اليُسرى وكَتِفِه الأيسرِ. ويُمسَكُ مِن جِهةِ أندروميدا اليُمنى، التي تَتَّجِهُ يَدُها نحو الشَّمالِ، ومِرفَقُها نحو الجَنوبِ. ويَضَعُ الفَرَسُ قدَمَيه؛ ومعًا يَضَعُ الطائرُ رأسَه، وظَهرَه بجِسمٍ مائلٍ. ويَتوكَّأُ حامِلُ الأفعى بكَتِفَيه. وتلك العَذراءُ، مُنحازةً، تَتبَعُ الجَنوبَ مُتحاشِيةً بجِسمِها. أمَّا الفَلَكُ الثاني فيَكسوه كلَّه الأسَدُ العظيمُ، والسَّرَطانُ المُتألِّقُ بنورٍ ساطِعٍ، حيثُ تَقِفُ شمسُ الصَّيفِ فتَعطِفُ مَركبتَها، مُقسِّمةً بوَسَطِ جِسمِها المَسارَ. هذا كلُّه يُفصَلُ بفَلَكٍ في وَسَطِه: ذاك تحت تَجاويفِ الأصدافِ الجَوفاءِ، ولها نورٌ مِن داخلٍ ومِن خارجٍ: لكنَّ قوَّةَ الأسَدِ الرهيبةَ تَملِكُ الفَلَكَ بصَدرِها القويِّ وبَطنِها. هذا الفَلَكَ إن استَطَعتَ أن تَعرِفَه مَقسومًا إلى ثمانيةِ أجزاءٍ، وَجَدتَ خمسةً تَدورُ في الفَلَكِ الأعلى بمَسافةٍ مُتساويةٍ، وثلاثةً مَتروكةً، تَرتادُها القوَّةُ السُّفلى في زمنِ الليلِ. أحدُهما يَتَّصِلُ بالسَّرَطانِ مِن نَسائمِ الشَّمالِ؛ والآخَرُ يَتوكَّأُ في المُقابِلِ مِن جَنوبِ الأعماقِ. مُوزِّعًا الوَسَطَ، يَشُقُّ هذا تحت الجَدْيِ، وقدَمَي السَّاكِبِ الذي يَصُبُّ جَدوَلَه الباردَ، وذَنَبَ الوَحشِ البحريِّ الأزرَقَ، وذاك الأرنبَ المُتألِّقَ؛ ثم قدَمَي الكلبِ، ومعًا يُمسِكُ السفينةَ الأرغُوِيَّةَ الواسعةَ بنورٍ ساطِعٍ؛ وظَهرَ القَنطورِ، ويَحمِلُ شَوكةَ العَقربِ: ثم يَملِكُ قَوسَ الرَّامي المَشدودَ. هذا، إذ يَتنازَلُ مِن نَسائمِ الشَّمالِ الجَهِيرةِ نحو الجَنوبِ، تَمَسُّه عَجَلةُ الشمسِ المُتوهِّجةُ آخِرَ الأمرِ؛ ومِن ثَمَّ، إذ يَنعطِفُ في زمنِ الشتاءِ، يَرتدُّ إلى المَقَرِّ الأعلى. لهذا الفَلَكِ خُصِّصَت خمسةُ أجزاءٍ ليليَّةٍ، وثلاثةٌ في الأعلى تُنسَبُ للنورِ. وبين هذَينِ يُرى أنَّ القِسمَ الأوسطَ يَحتَلُّه فَلَكٌ في عِظَمِ الدَّربِ اللَّبَنيِّ المُتألِّقِ: وفيه تُسَوِّي الشمسُ، بنورِها الخَريفيِّ ثم الربيعيِّ، مَدى النهارِ بزمنِ الليلِ. هذا يَمسِكُه الكَبشُ، فيَسطَعُ بجِسمِه كلِّه، ويَتوكَّأُ الثَّورُ الهائلُ برُكبةٍ مَثنِيَّةٍ. ويُحمَلُ أوريون لامِسًا إيَّاه بصَدرِه الزاهِرِ. وتُمسِكُه الحَيَّةُ بالتِوائِها؛ ويَلتَصِقُ به الكأسُ والغُرابُ، ونُجومٌ قليلةٌ مِن الكَلَّابتَينِ: ومعًا رُكبتا حامِلِ الأفعى، ويَلِحُّ طائرُ جوبيتر الأعلى، رسولُه؛ وبقُربِه يَمَسُّه الفَرَسُ برأسِه وبنورِ عُنُقِه. هذه الأفلاكَ، مَفصولةً بمَسافةٍ مُتساويةٍ، يَحمِلُها المِحوَرُ، عابِرًا بينها مِن أعلى ذُروةِ السماءِ. أمَّا ذلك الفَلَكُ الرابعُ، بنورٍ ساطِعٍ، فيَضُمُّ بأطرافِه الأفلاكَ القُصوى، ويُشَقُّ في وَسَطِه شَطرَينِ، ويُحمَلُ مائلًا فيها مُتألِّقًا بنورِه: حتى إنَّ مَن وَهَبَته
بالاس الحَكيمةُ بيدِها المُقدَّسةِ فنَّ الصِّناعةِ البارِعَ، لا يَستطيعُ أن يَخرُطَ بمَهارةٍ أفلاكًا مُلتويةً كما هي في السماءِ، مَثنِيَّةً بقُدرةٍ إلهيَّةٍ، تُطوِّقُ الأرضَ، تُزيِّنُ العالَمَ بالنورِ، تُمسِكُ النجومَ راسِخةً بقُبَّةٍ مُعترِضةٍ. هذه الأربعةُ كلُّها تَدورُ بالحركةِ نفسِها. لكنَّ ذلك الواحدَ، المَلويَّ مائلًا بالأفلاكِ الثلاثةِ، يُمسِكُ دائمًا فوقَ الأرضِ مِن مَسارِه قَدْرَ ما يَفصِلُ السَّرَطانَ عن الجَدْيِ؛ وتحت الأرضِ لا بُدَّ أن يكونَ المَدى مُساوِيًا. وقَدْرَ ما نَقذِفُ مِن أشِعَّةٍ مِن بَصَرِنا، نُلامِسُ بها قُبَّةَ السماءِ المُقوَّسةَ، استطاعَ أن يَدخُلَ تحتَه سِتُّ مَقاديرَ، كلٌّ منها يَحمِلُ بُرجَينِ سماويَّينِ بمَسافةٍ مُتساويةٍ. هذا يُسمِّيه اليونانُ زودياكوس، وقومُنا اللاتينُ يَدعونَه باسمِه الصادقِ فَلَكَ حامِلِ البُروجِ: فهو يَحمِلُ، دائرًا، اثنَي عشَرَ بُرجًا مُتوهِّجًا. السَّرَطانُ حامِلُ الحَرِّ، ناشِرٌ نُجومَه المُلتهِبةَ. وتحتَه يَتنازَلُ بَطشُ الأسَدِ الكاسِرِ، تَتبَعُه العَذراءُ المُتألِّقةُ بجِسمِها المُحمَرِّ، ثم الكَلَّابتانِ المَبسوطتانِ بنورٍ ساطِعٍ؛ ويَلي ذلك بَطشُ العَقربِ العظيمُ اللامِعُ. ثم الرَّامي يُمسِكُ بيَمينِه القَوسَ المَثنِيَّ. وبعدَه يَمضي الجَدْيُ بوَجهٍ كاسرٍ. ثم يَتألَّقُ السَّاكِبُ النَّديُّ للفَلَكِ. ثم الحُوتانِ الحَرشَفيَّانِ يَلعَبانِ مُنسابَينِ؛ يَصحَبُهما الكَبشُ مُنزلِقًا بنورٍ مُعتِمٍ، والثَّورُ مَثنِيَّ الرُّكبةِ مَبسوطَ الجِسمِ، والتَّوأمانِ يَقذِفانِ بأنوارِهما نارًا ساطِعةً. هذه تَطويها الشمسُ بنورِها الأبديِّ، تَجوبُها مُتمِّمةً فُصولَ السَّنةِ في مَسارٍ دائرٍ. وقَدْرَ ما يُدفَعُ مِن الفَلَكِ تحت الأرضِ، بقَدْرِ ذلك يَبقى الباقي مَبسوطًا فوقَها للفانينَ. سِتَّةٌ تَتنازَلُ مُنزلِقةً كلَّ ليلةٍ، وسِتَّةٌ بُروجٍ مُتألِّقةٍ تَزورُ السماءَ مِن جديدٍ. هذا المَدى يَقطَعُه الليلُ بظِلالٍ عَمياءَ، وهو ما تُرِكَ فوقَ الأرضِ مِن مَطلعِ الليلِ مِن فَلَكِ البُروجِ، مُرتكِزًا على نَسَقِها. فإن شِئتَ أن تَعرِفَ مَساراتِ الشمسِ الثابتةَ، رَقَبتَ مَطالعَ البُروجِ في زمنِ الليلِ؛ فإنَّ تيتان الطالعَ يَجُرُّ دائمًا بُرجًا واحدًا. وإن حالَ دونَ البُروجِ جبلٌ شامخٌ، أو سلَبَت غَيمةٌ النورَ بضَبابٍ أعمى، استطعتَ، إذ تَأخُذُ مِن قُبَّةِ السماءِ علاماتٍ مؤكَّدةً، أن تَعرِفَ كلَّ المَطالعِ والمَغايبِ. فما يَطلُعُ معًا تُبصِرُه؛ وما يَهوي إلى مَغيبِه في الوقتِ نفسِه ليلًا تَعرِفُه.
Hic sese
infernis de partibus erigit Hydra
praecipiti lapsu, flexo cum corpore serpens.
460
Haec caput atque oculos torquens ad terga Nepai,
convexoque sinu subiens inferna Leonis,
Centaurum leni
contingit lubrica cauda:
in
medioque sinu fulgens Cratera relucet:
extremum
nitens plumato corpore Corvus
465
rostro tundit. Et hic,
Gemninis est ille sub ipsis
ante
Canis, Graio Procyon qui nomine fertur.
Haec sunt, quae
visens nocturno tempore signa,
aeternumque volens mundi cognosecre motum,
legitimo
cernes caelum lustrantia cursu.
470
Nam quae
per bis sex Signorum labier orbem
quinque
solent stellae, simili ratione notari
non
possunt; quia, quae faciunt vestigia cursu,
non
eadem semper spatio protrita feruntur.
Sic malunt
errare vagae per nubila caeli,
475
atque
suos vario motu metirier orbes.
Hae faciunt
magnos Ionginqui temponis annos,
quum
redeunt ad idem caeli sub tegmine signum:
quarum
ego nunc nequeo totos evolvere cursus.
Verum haec,
quae semper certo volvuntur in orbe,
480
fixa, simul magnos
edemus gentibus orbes.
41 الأفلاكُ السماويَّةُ (الدوائرُ الكُبرى). فما إن يَرفَعَ السَّرَطانُ نفسَه كلَّه بالنورِ الأعلى، حتى يَنحدِرَ الإكليلُ مُنزلِقًا للتَّوِّ؛ ويَزورَ الحوتُ الأماكنَ السُّفلى حتى ذَنَبِه. ويُمسِكُ الإكليلُ، مُرصَّعًا بالنجومِ، نِصفًا في الأعلى الآنَ، وقد دُفِعَ النِّصفُ الآخَرُ؛ ويَتبَعُه الحوتُ، لا مَجرورًا كلُّه نحو الظِّلالِ، بل يَتنازَلُ مَستورَ الجِسمِ الأعلى. ويُخفي حامِلُ الأفعى الأفعى العظيمةَ مِن رُكبتَيه حتى كَتِفَيه، ومِن أقصى عُنُقِه القويِّ. والآنَ لا يُشَقُّ حارِسُ الدُّبَّةِ بقِسمَينِ مُتساوِيَينِ: فهو يُرى أقصرَ في قِسمِ السماءِ الباهرِ؛ وأوسعَ، مَدفوعًا، يَملِكُ الظِّلالَ السُّفلى.
Quatuor,
aeterno lustrantes lumine mundum,
orbes
stelligeri portantes signa feruntur,
amplexi
terram, caeli sub tegmine fulti:
e
quibus annorum volitantia iumina nosces,
485
quae
densis distincta licebit cernere signis.
Tum magnos
orbes magno cum lumine latos,
vinctos inter se, et nodis caelestibus aptos,
atque
pari spatio duo cernes esse duobus.
Nam si nocturno
cognoscens tempore caelum,
490
quum neque caligans detersit sidera nubes,
nec
pleno stellas superavit lumine Luna,
vidisti
magnum candentem serpere Circum:
lacteus hic nimio
fulgens candore notatur.
Hic non
perpetuum detexens conficit orbem.
495
Quatuor huic
simili nitentes mole feruntur:
sed
spatio multum superis praestare duobus
dicitur,
et late caeli lustrare cavernas.
Quorum alter tangens Aquilonis vertitur auras,
ora
petens geminorum illustria; tum genus ardens
500
in sese
retinens Aurigae portat utrumque.
Hunc sura laeva
Perseus humeroque sinistro
tangit. At
Andromedae dextra de parte tenetur;
[cui manus ad Boream,
cubitus cuis spectat ad Austrum].
Imponitque pedes duplices Equus; et simul Ales
505
ponit avis caput, et
clinato corpore tergum.
Anguitenens
humeris connititur. Illa recedens
Austrum
consequitur devitans corpore Virgo.
At vero totum spatium convestiet orbis
magnu’
Leo, et claro collucens lumine Cancer,
510
in quo
consistens convertit curriculum Sol
aestivus,
medio distinguens corpore cursus.
Hic totus medius curco disjungitur: iste
subter
testarum cava tegmina, et intus et extra
lumen
habens: saevi sed vis horrenda Leonis
515
pectoribus validis, atque alvo possidet orbem.
Hunc octo in
partes divisum noscere circum
si
potes, invenies supero convertier orbe
quinque
pari spatio, partes tres esse relictas,
tempore
nocturno quas vis inferna frequentat.
520
[Ille
quidem a Boreae] Cancro connectitur [auris;]
alter
ab infernis [contra connititur] Austris.
Distribuens medium subter secat hic Capricornum,
atque pedes gelidum rivum fundentis Aquari,
caeruleaeque feram caudam Pistricis, et illum
525
fulgentem Leporem; inde pedes Canis, et simul
amplam
Argoam retinet
claro cum lumine Navem;
tergaque
Centauri, atque Nepai portat acumen:
inde
Sagittari defixum possidet arcum.
Hunc, a clarisonis auris Aquilonis ad Austrum
530
cedens,
postremum tangit rota fervida Solis;
exinde
in superas brumali tempore flexus
se
recipit sedes. Huic orbi quinque tributae
nocturnae
partes, supera tres luce dicantur.
Hosce inter
mediam partem retinere videtur
535
tantus quantus erit collucens lacteus orbis:
in quo
autumnali, atque iterum sol lumine verno
exaequat spatium lucis
cum tempore noctis.
Hunc retinens Aries sublucet corpore totus,
atque
genu flexo Taurus connititur ingens.
540
Orion claro
contingens pectore fertur.
Hydra tenet flexu; Cratera et Corvus adhaeret,
et
paucae e Chelis stellae: simul Anguitenentis
sunt genua, et summi Jovis Ales nuntius instat;
propter Equus capite,
et cervicum lumine tangit.
545
Hosce aequo spatio dejunctos sustinet axis,
Per medios
summo caeli de vertice tranans.
Ille autem
claro quartus cum lumine Circus
partibus extremis extremos continet orbes,
et
simul a medio media de parte secatur,
550
atque obliquus in his nitens cum lumine fertur:
ut
nemo, cui sancta manu doctissima
Pallas
solertem ipsa dedit fabricae rationibus artem,
tam
tornare cate contortos possiet Orbes,
quam
sunt in caelo divino numine flexi,
555
terram
cingentes, ornantes lumine mundum,
culmine
transverso retinentes sidera fulta.
Quatuor hi motu
cuncti volvuntur eodem.
Sed tantum
supera terras semper tenet ille
curriculum oblique implexus tribus orbibus unus,
560
quanto
est divisus Cancer spatio a Capricorno;
ac
subter terras spatium par esse necesse est.
Et quantos
radios jacimus de lumine nostro,
queis hunc convexum caeli contingimus orbem,
sex tantae poterunt sub eum succedere partes,
565
bina
pari spatio caelestia signa tenentes.
Zodiacum hunc
Graeci vocitant, nostrique Latini
orbem
signiferum perhibebunt nomine vero:
nam gerit hic
volvens bis sex ardentia signa.
Aestifer est
pandens ferventia sidera Cancer.
570
Hunc subter fulgens cedit vis torva Leonis,
quem
rutilo sequitur collucens corpore Virgo,
exin
projectae claro cum lumine Chelae;
ipsaque
consequitur lucens vis magna Nepai.
Inde
Sagittipotens dextra flexum tenet arcum.
575
Post hunc ore
fera Capricornus vadere pergit.
Humidus inde loci collucet Aquarius orbi.
Exin
squammiferi serpentes ludere Pisces;
queis
comes est Aries obscuro lumine labens,
inflexoque genu projecto corpore Taurus,
580
et Gemini clarum
jactantes lucibus ignem.
Haec Sol
aeterno convolvit lumine lustrans
annua
conficiens vertenti tempora cursu.
Hic quantum terris confectus pellitur orbis,
tantumdem
ille patens supera mortalibus exstat.
585
Sex
omni semper cedunt labentia nocte,
tot
caelum rursus fulgentia signa revisunt.
Hoc spatium tranans caecis nox conficit umbris,
quod
supera terras prima de nocte relictum
signifero
ex orbi’ et signorum ex ordine fultum.
590
42 مَطالعُ البُروجِ ومَغايبُها. هذا، إذ يَغيبُ، يَعتادُ أن يَجُرَّ معه أربعةَ بُروجٍ مِن فَلَكِ حامِلِ البُروجِ؛ ثم يَنحسِرُ مُتأخِّرًا، حين يَشبَعُ مِن النورِ الأعلى، مُنزلِقًا بجِسمِه الزاهِرِ بعدَ مُنتصَفِ الليلِ. هذه البُروجَ المُعتِمةَ تَطويها الأرضُ. أمَّا في الجِهةِ الأُخرى فيَهيمُ أوريون بأنوارٍ ساطِعةٍ، مُتألِّقًا بكَتِفَيه وصَدرِه الواسعِ، مُمسِكًا بيَمينِه سيفًا غيرَ خالٍ مِن النورِ. فما إن تَنكشِفَ مِن الأرضِ قوَّةُ الأسَدِ، حتى يَنحسِرَ كلُّ ما رَفَعَه السَّرَطانُ في مَطلعِه الباهرِ مُعتِمًا؛ وتُدفَعَ قوَّةُ النَّسرِ العظيمةُ، ويَنحسِرَ الجاثي مُنحنيَ الجِسمِ، مَدفوعًا تقريبًا مِن النورِ الأعلى، لكنه يُبقي في العُلوِّ رُكبتَه اليُسرى وأخمَصَه الباهِرَ. ثم في المُقابِلِ يَطلُعُ رأسُ الحَيَّةِ الزاهرُ، والأرنبُ، وبروكيون الذي يَندفِعُ مُتوهِّجًا أمامَ الكلبِ؛ ثم تُرى آثارُ الكلبِ الأُولى. وإذ تَدفَعُ مِن السماءِ بُروجًا غيرَ قليلةٍ، تَطلُعُ فجأةً العَذراءُ بَيضاءَ بنورٍ باهرٍ. ويَنحسِرُ الإكليلُ القيلِّينيُّ اللامِعُ، ويَغوصُ الدُّلفينُ في الموجِ، ومعًا يُستَرُ السَّهمُ المَدفوعُ، ويَنحسِرُ الطائرُ مِن أقصى ذَنَبِه وريشِه الأوَّلِ، ويَنزلِقُ النهرُ العظيمُ معًا. هنا يَخفى الفَرَسُ مِن رأسِه وعُنُقِه الطويلِ. وأبعدَ يَطلُعُ الأفعى بجِسمٍ زاهرٍ؛ وحتى الكأسِ تَلمَعُ الحَيَّةُ للفانينَ. ثم يُبدي الكلبُ قدَمَيه الخَلفيَّتَينِ، ومِن بعدُ يَجُرُّ هو نفسُه مُؤخِّرتَه بنورٍ ساطِعٍ. وتَتبَعُه السفينةُ مُنزلِقةً عبرَ أنوارِ السماءِ؛ تُبدي صاريَها الأوسطَ ذا الجِذعِ المُشِعِّ؛ وها قد تقدَّمَت العَذراءُ بجِسمِها كلِّه. وحين تَتقدَّمُ الكَلَّابتانِ بجِسمٍ مُعتِمٍ، يَنبَثِقُ معًا بوؤوتيس بنورٍ واسعٍ، وفي جِسمِه المُقابِلِ مُثبَّتٌ أركتوروس. وها قد انزلَقَت أرغو كلُّها مُتألِّقةً في الأعلى، والحَيَّةُ، إذ تُمسَكُ مَبثوثةً واسعةً في السماءِ، لم تَنكشِفْ كلُّها بعدُ؛ فالظِّلُّ يَستُرُ ذَنَبَها. وحامِلُ الأفعى يَتألَّقُ بنورٍ مُتجدِّدٍ. والآنَ يَرفَعُ ذلك الجاثي رُكبتَه اليُمنى وساقَه المُزدانةَ بالنورِ، وهو الذي يَمَسُّ دائمًا تُخومَ قيثارةِ أركاديا؛ ذاك الذي رأيناه مِرارًا، في ليلةٍ واحدةٍ، يَخبو ويَطلُعُ، إذ يَعبُرُ فَلَكًا صغيرًا فيُضاعِفُه. هنا يَرفَعُ رُكبتَه وساقَه مع الكَلَّابتَينِ عاليًا: لكنه هو نفسُه يُمسَكُ مُنكِبًّا في الليلِ المُعتِمِ، حتى يَزورَ العَقربُ والرَّامي أنوارَ السماءِ. فالعَقربُ يَكشِفُ معه نِصفَه؛ والقَوسُ، إذ يَطلُعُ، يُحاوِلُ أن يَرفَعَ نفسَه كلَّه إلى السماءِ. هذا يَسطَعُ مَرفوعًا بثلاثةِ بُروجٍ بجِسمِه كلِّه: ويَطلُعُ الإكليلُ مِن وَسَطِه، ويَتألَّقُ ذَنَبُ القَنطورِ بسَناءٍ أقصى. هنا يَدفِنُ الفَرَسُ نفسَه كلَّه في الظِّلالِ العَمياءِ، إذ يَطيرُ بقُربِه الطائرُ المُتألِّقُ الرِّيشِ. ويَغيبُ رأسُ أندروميدا الزاهرُ، ويَنزلِقُ الوَحشُ الضاري، يَلتمِسُ مَأدُبتَه المُروِّعةَ. في المُقابِلِ لا يَكُفُّ قيفاوُس عن مَدِّ كَفَّيه: وهي تَغوصُ زرقاءَ حتى عَمودِها الفِقريِّ. أمَّا قيفاوُس فيُرخي رأسَه وكَتِفَيه وكَفَّيه. وحين تَطلُعُ قوَّةُ العَقربِ العاتيةُ، يَنحدِرُ مَبسوطًا واسعًا نحو الأرضِ كأنه موجةٌ؛ ويَختفي أوريون معه، مَذعورًا خوفًا. ولْيُسمَحْ لي، بإذنِكِ، أيَّتُها العَذراءُ، أن أُبيِّنَ سببَ هذا الخوفِ: تعالَيْ إليَّ راضيةً، أتوسَّلُ، يا ديانا. هذا ما يُحكى عن البشَرِ، وهذا ما يَطوفُ في الأرضِ مِن خَبَرٍ؛ أنَّ أوريون، يُقالُ، انتهَكَ ذاتَ يومٍ بيدَيه حُرمةَ ديانا، إذ كان يَهيمُ مَجنونًا في التِّلالِ العالِيةِ التي تُمسِكُها خِيوس الراسِخةُ في اللُّجَّةِ الإيجيَّةِ، خِيوس التي تَكسو ذِراعَيها كُرومٌ بسِترٍ أخضرَ. كان يَقتُلُ الوُحوشَ، مَجنونًا، بقلبٍ هائجٍ، راغِبًا أن يُزيِّنَ مآدِبَ أوينوبيون الزاهيةَ. لكنَّ الجزيرةَ، إذ ضرَبَتها قَدَمُ ديانا فجأةً، انشقَّت، ونثَرَت صُخورًا مُقتلِعةً، وأضاءَت بالنورِ كُهوفَها العَمياءَ: ومنها نهَضَ بجِسمٍ هائلٍ العَقربُ العَدائيُّ، مُقدِّمًا شَوكتَه المُفجِعةَ. هذا ضربَ الصَّيَّادَ الشَّغِفَ بضَربةٍ قويَّةٍ، غارِسًا في عُروقِه عبرَ الجِراحِ سُمًّا قاتِلًا؛ فهَوى ذاك مَيِّتًا، وفرَشَ الأرضَ بجِسمِه الثقيلِ. لذلك، حين يَرتفِعُ العَقربُ بأنوارٍ عظيمةٍ، يَفِرُّ أوريون فيُودِعُ جِسمَه الأرضَ. حينئذٍ تَفِرُّ أندروميدا، ويَختفي وَحشُ نبتون كلُّه؛ ويَتنازَلُ قيفاوُس مَقلوبَ الجِسمِ، لامِسًا الأرضَ بوَسَطِ جِسمِه. هذا يَستطيعُ أن يَغمِسَ رأسَه وأجزاءَه العُليا؛ لكنَّ الظِّلَّ لن يَكسُوَ أبدًا أسفلَ خاصِرتَيه: فالدُّبَّتانِ تُمسِكانِ ساقَيه، تَجوبانِهما بنورِهما. وتَنزلِقُ معًا كاسيوبيا الباكيةُ، تَلتمِسُ ابنتَها، ولا تُحمَلُ مَدفوعةً مِن السماءِ بهَيئةٍ كريمةٍ: فهي تَلمِسُ الأرضَ أوَّلًا برأسٍ مَقلوبٍ، ثم تُحمَلُ بكَتِفَيها، إذ انقَلَبَ مَقَرُّها. هذا العِقابَ تَفرِضُه عليها حُورِيّاتُ البحرِ الكريماتُ، اللَّواتي تجرَّأَت، كما يُحكى، أن تُبارِيَهُنَّ في الجَمالِ. هذه تَغيبُ مائلةً: أمَّا الإكليلُ فقد طَلَعَ شَطرُه الآخَرُ، ومع الذَّنَبِ تَنبسِطُ الحَيَّةُ كلُّها. ويَنتزِعُ القَنطورُ رأسَه ونفسَه كلَّه مِن الظُّلُماتِ، تارِكًا آثارَ قدَمَيه الأمامِيَّتَينِ الصغيرةَ مَستورةً: ومعًا، إذ يَكشِفُ أنوارَه، يُمسِكُ هو الوَحشَ بيَمينِه. أمَّا الباقي فيَنتظِرُ مَطلعَ القَوسِ العظيمِ. ثم يَنزلِقُ حامِلُ الأفعى مِن رأسِه وكَفَّيه: ويُبدي الأفعى معًا رأسَه الآنَ، وأقصى نورِه مِن جِسمِه المَثنِيِّ. هنا يَطلُعُ ذلك الجاثي مَقلوبَ الجِسمِ، يَجوبُ بَطنَه وساقَيه وكَتِفَيه وأحشاءَه، يَقذِفُ بيَمينِه أشِعَّةً بنورٍ مُبتهِجٍ. ثم حين يَشرَعُ الرَّامي يَزورُ الأنوارَ العُليا، يَنبَثِقُ رأسُ الجاثي، ومعًا تَرفَعُ القيثارةُ نفسَها لامِعةً، ويَظهَرُ قيفاوُس بجِسمِه. ويَتنازَلُ الكلبُ المُتوهِّجُ بجِسمِه كلِّه. ويَختفي أوريون، ويَغيبُ الأرنبُ مَستورًا بالظِّلِّ؛ وتَهوي أنوارُ السائقِ السُّفلى مُنزلِقةً. ثم الجَدْيُ، إذ يَغيبُ، يَدفَعُ مِن الذُّروةِ العالِيةِ السائقَ، والعَنزةَ المُلِحَّةَ، والجَدْيَينِ الصغيرَينِ معًا، ويَدفَعُ السفينةَ العظيمةَ القديمةَ الاسمِ. ويُغمَرُ بروكيون. وتَنبَثِقُ مِن الأرضِ الطُّيورُ بانزلاقٍ مُجنَّحٍ. ويَطلُعُ السَّهمُ اللامِعُ. ويَغيبُ بَرسيوس، تارِكًا ساقَه اليُمنى وقَدَمَه نحو الأماكنِ السُّفلى؛ ثم تُترَكُ أرغو مُنحسِرةً مِن مُؤخِّرتِها. وبعدَ أن يَزورَ السَّاكِبُ الفَلَكَ الأعلى، ويَنهَضَ مَقَرُّ المَذبَحِ الجَنوبيِّ الأقدَسُ؛ ويُبرِزَ الفَرَسُ نفسَه عاليًا بكَتِفِه وقدَمَيه الأمامِيَّتَينِ. ويَطوي الليلُ ذَنَبَ القَنطورِ المُقابِلَ نحو الأماكنِ السُّفلى، ولا يَقدِرُ أن يُعتِمَ رأسَه وكَتِفَيه الواسِعَينِ وصَدرَه العظيمَ؛ ويَسحَبُ مِن الحَيَّةِ، التي تَلي العُنُقَ، التِواءَها، ويُخفي وَجهَها المُحمَرَّ. أمَّا سائرُها فيَبقى طويلًا بنورٍ مُشِعٍّ، ولا يَنحسِرُ مِن الأعالي، مع نِصفِ الوَحشِ، حتى يَطلُعَ كلُّه، قبلَ أن يَنهَضَ الحُوتانِ بجِسمٍ مُزدوَجٍ. ويَطلُعُ مِن الموجِ الحوتُ المُجاوِرُ للجَدْيِ، مُنتظِرًا في الجِهةِ الأُخرى مَطلعَ البُرجِ المُلِحِّ: كذلك كَتِفا أندروميدا، وساقاها الشَّهيرتانِ بكَفَّينِ مُتعَبتَينِ، تَنهَضانِ في زمنَينِ مُنقسِمَينِ مِن البُروجِ. فما إن يَطلُعَ الحُوتانِ مِن الأمواجِ المُستويةِ، حتى يُتاحَ لك أن تُبصِرَ جانبَ أندروميدا الأيمنَ. أمَّا الأيسرَ فيُبديه الكَبشُ للأرضِ، تارِكًا الأماكنَ السُّفلى. وفي ذلك الزمنِ تقريبًا تُبصِرُ المَذبَحَ يَحرُسُ تُخومَ البحرِ الغربيِّ، وبَرسيوس حتى كَتِفَيه في الجِهةِ الشَّرقيَّةِ. وهذا مَوضِعُ شَكٍّ: أيَجُرُّ الكَبشُ صَدرَ بَرسيوس أم الثَّورُ: فمع الثَّورِ يَجوبُ الأثيرَ. لكنِّي لا أحسَبُ أنَّ ذلك يَنقطِعُ بمَطلعِ الثَّورِ: فنُجومُ السائقِ المُجاوِرةُ تَتألَّقُ، وإن كان الثَّورُ لا يَسوقُه كلَّه إلى نورِ النهارِ، بل يَكتمِلُ عند التَّوأمَينِ نفسِهما. والجَدْيانِ المُزدوَجانِ، ومع العَنزةِ القَدَمُ اليُسرى، يَنهَضانِ مع الثَّورِ: حينئذٍ يَرفَعُ الوَحشُ ظَهرَه الهائلَ، وذَنَبَه المُتألِّقَ في قُبَّةِ السماءِ. ويَغيبُ بوؤوتيس نفسُه في أوَّلِ جُزءٍ؛ بالكادِ تَدفِنُه أربعةُ بُروجٍ في البحرِ الواسعِ، ويَدورُ ثابتًا في الدُّبَّةِ الغارِبةِ. وكِلتا قَدَمَي حامِلِ الأفعى، حتى رُكبتَيه، إذ تَنحسِرانِ مِن السماءِ، وتَغوصانِ تحت البحارِ الهائلةِ، تَستطيعانِ أن تُبيِّنا في مكانٍ آخَرَ مَطلعَ التَّوأمَينِ. والآنَ لا يُرى الوَحشُ مُجاوِرًا لأيِّ جانبٍ، لكنه سيُرى عمَّا قريبٍ، حين تَأتي كَتائبُ النهرِ الأُولى لتُرى مِن البَحَّارةِ في وَسَطِ اللُّجَّةِ، إذ يَنتظِرونَ البُرجَ العظيمَ أوريون: لكي يَنكشِفَ سَبيلُ السفينةِ، ومِقدارُ الليلِ، ومِن هذا القَبيلِ علاماتٌ كثيرةٌ وهَبَها الآلهةُ لجِنسِ البشَرِ.
Quod si Solis aves certos cognoscere cursus,
ortus Signorum nocturno temporer vises;
nam semper signum
exoriens Titan trahit unum.
Sin autem officiens signis mons obstruet altus,
aut adiment lucem caeca caligine nubes,
595
certas
ipse notas caeli de tegmine sumens,
ortus
atque obitus omnes cognoscere possis.
Quae simul exsistant, cernes; quae tempore eodem
praecipitent obitum nocturno tempore, nosces.
Nam simul ut supero se totum lumine Cancer
600
extulit,
extemplo cedit delapsa Corona;
et loca
convisit cauda tenus infera Piscis.
Dimidiam
retinet stellis distincta Corona,
partem
jam supera, atque alia de parte repulsa est:
quam
tamen insequitur Piscis, nec totus ad umbras
605
tractus, sed supero contectus corpore cedit:
atque
humeros usque a genibus, camurumque recondit
Anguitenens
validis magnum a cervicibus Anguem.
Jam vero
Arctophylax non aequa parte secatur:
nam
brevior clara caeli de parte videtur;
610
amplior
infernas depulsus possidet umbras.
Quatuor hic
obiens secum deducere signa
signifero
solet ex orbi; tum serius ille,
quum
supera sese satiavit luce, recedit,
post mediam labens
claro cum corpore noctem.
615
Haec obscura
tenens convertit sidera tellus.
At
parte ex alia claris cum lucibus errat
Orion, humeris et lato pectore fulgens,
et dextra retinens
non cassum luminis Ensem.
Sed quum de terris vis est patefacta Leonis,
620
omnia,
quae Cancer praeclaro detulit ortu,
cedunt
obscurata; simul vis magna Aquilai
pellitur,
ac flexo considens corpore Nisus
jam
supero ferme depulsus lumine cedit:
sed laevum genus, atque illustrem linquit in altum
625
plantam. Tum contra
exoritur clarum caput Hydrae,
et
Lepus et Procyon, qui sese fervidus infert
ante
Canem; inde Canis vestigia prima videntur.
Non pauca e
caelo depellens signa, repente
exoritur
candens illustri lumine Virgo.
630
Cedit clara
Fides Cyllenia, mergitur unda
Delphinus,
simul obtegitur depulsa Sagitta,
atque Avis ad summam caudam, primasque recedit
pinnas, et magnus
pariter delabitur Amnis.
Hic Equus a
capite, et longa cervice latescit.
635
Longius
exoritur jam claro corpore Serpens;
Crateraque
tenus lucet mortalibus Hydra.
Inde pedes
Canis ostendit jam posteriores,
et post ipse
trahit claro cum lumine puppim.
Insequitur
labens per caeli lumina Navis;
640
haec
medium ostendit radiato stipite malum;
et jamjam toto
processit corpore Virgo.
At quum
procedunt obscuro corpore Chelae,
exsistit
pariter larga cum luce Bootes,
cujus in adverso est Arcturus corpore fixus;
645
totaque
jam supera fulgens prolabitur Argo,
Hydraque, quod
late caelo dispersa tenetur,
nondum
tota patet; nam caudam contegit umbra.
[Anguitenens autem renovata luce refulget.]
Jam dextrum genus, et decoratam lumine suram
650
erigit
ille vacans vulgato nomine Nixus,
qui
Fidis Arcadicae semper confinia tangit:
quem nocte exstinctum atque exortum vidimus una
Persaepe, ut parvum tranans geminaverit orbem.
hic genus et suram cum Chelis erigit alte:
655
ipse
autem praeceps obscura nocte tenetur,
dum
Nepa et Arcitenens invisant lumina caeli.
Nam
secum medium pandet Nepa; tollere vero
in caelum totum
exoriens conabitur Arcus.
Hic tribus elatus cum signis corpore toto
660
lucet:
at exoritur media de parte Corona,
caudaque
Centauri extremo candore refulget.
Hic se jam totum caecas Equus abdit in umbras,
quem
rutila fulgens pluma praetervolat Ales.
Occidit
Andromedae clarum caput, et fera Pistrix
665
labitur, horribiles
epulas funesta requirens.
Hanc contra
Cepheus non cessat tendere palmas:
illa
usque ad spinam mergens se caerula condit.
At Cepheus caput atque humeros palmasque reclinat.
Quum vero vis est vehemens exorta Nepai,
670
late
fusa volans [in terras labitur unda;
Orionque metu
perculsus conditur una.
Pace hujus liceat causam explicuisse timoris,
Virgo, tua: mihi, quaeso, veni placata,
Diana.
Haec fama est
hominum, haec] per terras fama vagatur;
675
ut
quondam Orion manibus violasse Dianam
dicitur, excelsis errans in collibus amens,
quos
tenens Aegeo defixa in gurgite
Chius
brachia
cui viridi convestit tegmine vitis.
Ille feras
vecors amenti corde necabat,
680
Oenopionis avens epulas ornare nitentes.
At vero
pedibus subito perculsa Dianae
insula
discessit, disjectaque saxa revellens
perculit,
et caecas lustravit luce lacunas:
e
quibus ingenti exsistit cum corpore prae se
685
Scorpius
infestus, praeportans flebile acumen.
Hic valido
cupide venantem perculit ictu,
mortiferum in venas figens per vulnera virus:
ille
gravi moriens constravit. corpore terram.
Quare quum
magnis sese Nepa lucibus effert,
690
Orion fugiens
commendat corpora terris.
Tum vero fugit
Andromeda, et Neptunia Pistrix
tota
latet; cedit conversa corpore Cepheus,
extremas
medio contingens corpore terras.
Hic caput et superas potis est demergere partes;
695
infera
lumborum numquam convestiet umbra:
nam retinent Arctae
lustrantes lumine suras.
Labitur illa
simul gnatam lacrymosa requirens
Cassiepeia,
neque ex caelo depulsa decore
fertur
: nam verso contingens vertice primum
700
terras,
post humeris, eversa sede, refertur.
Hanc illi tribuunt poenam
Nereides almae,
cum
quibus, ut perhibent, ausa est contendere forma.
Haec obit
inclinata: at pars exorta Coronae est
altera,
cum caudaque omnis jam panditur Hydra.
705
At caput, et totum sese Centaurus opacis
eripit
e tenebris, linquens vestigia parva
antepedum
contecta: simul quum lumina pandit:
ipse
feram dextra retinet. [Sed caetera magni
exspectant
Arcus ortum.] Prolabitur inde
710
Anguitenens capite et manibus: profert simul Anguis
jam caput, et
summum flexo de corpore lumen.
Hic ille
exoritur conversas corpore Nisus,
alvum,
crura, humeros, simul et praecordia lustrans,
et
dextra radios laeto cum lumine jactans.
715
Inde
Sagittipotens superas quun visere luces
institit, emergit Nisi caput, et simul effert
sese clara Fides, et
prodit corpore Cepheus.
Fervidus ille
Canis toto cum corpore cedit.
Abditur Orion, obit et Lepus abditus umbra;
720
inferiora
cadunt Aurigae lumina lapsu.
Inde obiens
Capricornus ab alto culmine pellit
Aurigam, instantemque Capram, parvos simul Haedos,
et
magnam antiquo depellit nomine Navem.
Obruitur Procyon. Emergunt alite lapsu
725
e
terris volucres. Exsistit clara Sagitta.
Crus dextrumque
pedem linquens obit infera Perseus
in loca
; tum cedens a puppi linquitur Argo.
[At postquam superum convisit Aquarius orbem,
Australisque
Arae surgit sanctissima sedes;
730
seque
humero et pedibus primis Equus exserit alte.
Centauri
oppositam devolvit ad infera caudam
nox, caput, et latos humeros, et pectora magna
non
potis obscurare; et Hydrae, quae proxima collo est,
subducit
spiram, rutilantiaque ora recondit.
735
Caetera sed
longum radianti lumine perstant,
nec
prius a superis cedunt, cum semifero, oris
omnia,
quam surgant geminato corpore Pisces.
Surgit et
Aegoceri vicinus ab aequore Piscis,
parte alia exspectans instantis sideris ortum:
740
sic
humeri Andromedae, et cum lassis inclyta palmis
crura
bipartito signorum tempore surgunt.
Quum primum planis Pisces orientur ab undis,
Andromedes
dextras dabitur tibi cernere partes.
At laevas Aries, linquens inferna locorum,
745
ostendit
terris. Illo sub tempore ferme
Hesperii
servantem Aram confinia ponti,
Perseaque usque
humeros Eoa in parte videbis.
Hoc dubium est,
cessansne Aries praecordia Persei
adtrahat, an Taurus:
Tauro simul aethera lustrat.
750
Sed non
desinere haec, Tauro exoriente, putarim:
nam
vicina illis Aurigae sidera fulgent,
quem tamen haud totum dias in luminis auras
Taurus agit, Geminis sed enim completur in ipsis,
sed
duplices Haedi, et cum planta Capra sinistra
755
cum
Bove se tollunt: tunc terga immania Pistrix
erigit,
et caeli splendentem in fornice caudam.
Occidit ipse
etiam prima jam parte Bootes:
quatuor
hunc lato vix condunt sidera ponto,
laevaque in occiduae
constans subvolvitur Ursae.
760
Ambo pedes,
usque ad geminum genus Anguitenentis,
cedentes
caelo, atque immensa sub aequora lapsi,
surgentes alibi poterunt
monstrare Gemellos.
Jam lateri
Pistrix nulli vicina videtur,
mox
visenda tamen, quum jam Fluvii agmina prima
765
in
medio venient nautae cernenda profundo,
qui
signum exspectans magnum manet Oriona:
nempe iter ut ratis, et noctis mensura patescat,
qualia
plura hominum generi Di signa dederunt.]
43 Prognostica (علاماتُ الطَّقسِ). 1. حارِسُ القَطيعِ ذي الجَدْيِ، مِن اللُّجَّةِ الواسعةِ. (بريسكيانوس، 6) 2. أن نَلتمِسَ، بعدَ فِقدانِ السُّفُنِ، حُطامًا طافيًا. (بريسكيانوس، 7) 3. ذاك الذي لا تُهلِكُه عاصفةٌ، ولا يُفنيه طُولُ القِدَمِ، مُطفِئًا علاماتِ السماءِ الباهرةَ. (بريسكيانوس، 10) 4. كما حين يَحجُبُ القمرُ، في سَيرِه، قُرصَ هيبريون، تَنطفئُ أشِعَّتُه مَستورةً بظُلمةٍ عَمياءَ. (بريسكيانوس، 10) 5. ثم تلك التي تَتألَّقُ بنورٍ خَفيفٍ، فاتْنِي (المِعلَفُ). (بريسكيانوس، 16) 6. بل كثيرًا ما يُنذِرُ بالرِّياحِ المُقبِلةِ البحرُ المُنتفِخُ، حين يَتورَّمُ فجأةً مِن أعماقِه، وتَتنافَسُ صُخورُ المِلحِ البِيضُ، المُزبِدةُ برَغوةٍ كالثَّلجِ، أن تَرُدَّ لنبتون أصواتًا مُحزِنةً؛ أو حين يَنشأُ هديرٌ كثيفٌ مِن قِمَّةِ جبلٍ عاليةٍ فيَشتَدُّ، مُرتدًّا مِرارًا عن الصُّخورِ. كذلك الغَطاطُ الأرمَدُ، هارِبًا مِن خليجِ البحرِ، يُنذِرُ صائحًا أنَّ عواصفَ مُروِّعةً وَشيكةٌ، ساكِبًا مِن حَلقِه المُرتعِشِ أناشيدَ غيرَ هَيِّنةٍ. (شيشرون، في العِرافةِ، الأوَّل، 8) 7. وأنتُنَّ أيضًا تُبصِرْنَ العلاماتِ، يا ربائبَ الماءِ العَذبِ، حين تَتأهَّبْنَ بصَخَبٍ أن تَصُبْنَ أصواتًا جَوفاءَ، وتُهِجْنَ بصوتٍ مُنكَرٍ اليَنابيعَ والبِرَكَ. وكثيرًا ما تُنشِدُ الضِّفدَعةُ الخَضراءُ مِن صَدرِها نشيدًا بالِغَ الحُزنِ، وعند الفجرِ تُلِحُّ البُومةُ الصغيرةُ بأصواتِها، تُلِحُّ بأصواتِها، وتَقذِفُ مِن فَمِها شَكاياتٍ مُتواصِلةً، ما إن يَرُدَّ الفجرُ الأنداءَ الباردةَ. وأحيانًا الغُرابُ الأكدَرُ، جارِيًا على الشواطئِ، غمَسَ رأسَه وتلقَّى الموجَ على عُنُقِه. (شيشرون، في العِرافةِ، الأوَّل، 8، 9) 8. والثِّيرانُ ليِّناتُ الأقدامِ، شاخِصةً إلى أنوارِ السماءِ، استنشَقَت مِن مَناخِرِها مِن الهواءِ رُطوبةً حامِلةً للنَّدى. (شيشرون، في العِرافةِ، الأوَّل، 9) 9. والآنَ المُصطَكى، أبدًا أخضرَ أبدًا مُثقَلًا، المُعتادُ أن يَكبُرَ بثَمَرٍ ثُلاثيٍّ، إذ يَصُبُّ غَلَّتَه ثلاثَ مرَّاتٍ، يُبيِّنُ فُصولَ الحِراثةِ الثلاثةَ. (شيشرون، في العِرافةِ، الأوَّل، 9)
FRAGMENTA
1 Caprigeni pecoris custos de gurgite
vasto. (Prisc., 6)
2 Navibus assumptis fluitantia
quaerere aplustra. (Prisc., 7)
3 Quem neque tempestas perimet,
neque longa vetustas
Interimet, stinguens praeclara insignia caeli.
(Prisc., 10)
4 Ut quum Luna means Hyperionis
officit orbi,
Stinguuntur radii caeca caligine tecti.
(Prisc., 10)
5 Ast autem tenui quae candet
lumine Phatne. (Prisc., 16)
6 Atque etiam ventos praemonstrat
saepe futuros
Inflatum mare, quum subito penitusque tumescit,
Saxaque cana salis niveo spumata liquore
Tristificas certant Neptuno reddere voces;
Aut densus stridor quum celso e vertice
montis 5
Ortus adaugescit scopulorum saepe repulsu.
Rana/Rava fulix itidem fugiens e gurgite ponti
Nuntiat horribiles clamans instare procellas,
Haud modicos tremulo fundens e guttere cantus.
(Cic., Divin., I, 8)
7 Vos quoque signa videtis, aquai
dulcis alumnae,
Quum clamore paratis inanes fundere voces,
Absurdoque sono fontes et stagna cietis.
Saepe etiam pertriste canit de
pectore carmen
Et matutinis acredula vocibus
instat, 5
Vocibus instat, et assiduas jacit ore querelas,
Quum primum gelidos rores Aurora
remittit.
Fuscaque nonnumquam cursans per litora cornix
Dermersit caput et fluctum cervice recepit.
(Cic., Divin., I, 8, 9)
8
Mollipedesque boves spectantes lumina caeli
Naribus humiferum duxere ex aere succum.
(Cic., Divin., I, 9)
9 Jam
vero semper viridis semperque gravata
Lentiscus triplici solita grandescere fetu,
Ter fruges fundens tria tempora monstrat arandi.
(Cic., Divin., I, 9