অনুবাদ মূল
1 প্রস্তাবনা (
জুপিটার হইতে). জুপিটার হইতে মূসাদেবীগণের প্রথম সূচনা গ্রহণ করি: তিনিই সেই, যিনি প্রায়শই মানুষের মুখে মুখে, যিনি আপন মহৎ দিব্যশক্তিতে চৌমাথাগুলি, পুরুষদের সভা, গভীর সমুদ্র, এবং সমুদ্রের বন্দরসমূহ পূর্ণ করেন। আমরা সকলে জুপিটারকে ভোগ করি এবং সকলে তাঁহারই প্রয়োজন রাখি। আমরা তাঁহারই বংশধর; শুভ লক্ষণসহ তিনিই আপন দক্ষিণ হস্তে আমাদের পথ চিহ্নিত করেন, এবং জনগণকে তাহাদের শ্রমের দিকে চালিত করেন, যাহাতে তাহারা জীবনের জন্য চিন্তা করে: কখন ভূমি কোদালের অধিকতর উপযোগী অথবা বলদের, তিনি সতর্ক করেন, এবং কোন ঋতুতে উচিত বপন করা, অথবা রোপিত চারাগুলিতে জল ছিটাইয়া দেওয়া। তিনি স্বয়ং এই বিশাল বিশ্বে জ্যোতিগুলি স্থাপন করিয়াছেন, প্রত্যেকটিকে আপন আপন ক্রমে, এবং সমগ্র বৎসরের জন্য বিধানসম্মত হইয়া তিনি আমাদিগকে তারকা দান করিয়াছেন, যাহা আমাদিগকে সতর্ক করে কোন প্রহরে কোন কর্ম করা উপযুক্ত, যাহাতে সমস্ত কিছু নির্দিষ্ট বিধান অনুসারে উদিত হয়। সুতরাং সেই একজনকেই প্রথমে প্রসন্ন করা হয়, এবং সেই একজনকেই সর্বশেষে। হে মহান্ পিতা, মর্ত্যদের জন্য মহৎ সমৃদ্ধি, হে প্রাচীনতর বংশধর, এবং সর্বাপেক্ষা অধিক, হে মধুর মূসাদেবীগণ, তোমরা সকলে একসঙ্গে আমাকে অভিনন্দন জানাও, এবং যখন আমি তারকাগণের স্তব গাহি, যদি ন্যায় ও দিব্যবিধান অনুমতি দেয়, তবে এই দীর্ঘ গান আগাইয়া লইয়া চলো।
Ab
Jove Musarum primordia
Ab
Jove Musarum primordia: [semper in ore
plurimus
ille hominum est, qui compita numine magno,
conciliumque virum complet, pelagusque profundum,
et pelagi portus.
Fruimur Jove et utimur omnes.
Nos genus
illius; nobis ille omine laeto
5
dextera
praesignat, populumque laboribus urget,
consulat
ut vitae: quando sit terra ligoni
aptior aut bubus monet, et quo tempore par sit
aut serere, aut
septas lymphis adspergere plantas.
Ipse etiam in
magno defixit lumina mundo,
10
ordine
quaeque suo, atque in totum providus annum
astra
dedit, quae nos moneant, qua quaelibet hora
apta
geri, certa nascantur ut omnia lege.
Idem ergo primus placatur, et ultimus idem.
Magne pater, magnum mortalibus incrementum,
15
progenies
prior, et dulces ante omnia Musae,
cuncti
una salvete mihi, et dum sidera canto,
si jus
fasque sinunt, longum deducite carmen.]
2 ভল্লুকদ্বয় (Arcti). অবশিষ্ট সমস্ত নভোপিণ্ড দ্রুত গতিতে সরিয়া চলে, আকাশের সঙ্গে একত্রে, রাত্রি ও দিন বাহিত হইয়া: কিন্তু অক্ষ অচল থাকে, কখনও আপন স্থান পরিবর্তন করে না; উহা সমান ভারে তৌলিত পৃথিবীকে সমতুল্য সাম্যে ধরিয়া রাখে, এবং উহার চারিদিকে আকাশ এক মহান্ ঘূর্ণিতে আবর্তিত হয়। দুই কীলকের প্রত্যেকটিতে যে সর্বপ্রান্তের শিখর, উহাকেই মেরু বলা হয়; এই দুইয়ের মধ্যে একটি দৃষ্ট হয় না, অপরটি বোরিয়াসের দিকে, ওকেআনুসের ঊর্ধ্ব সীমা পর্যন্ত প্রসারিত। উহাকে ঘিরিয়া রাখে ভল্লুকদ্বয়, যাহারা শকট নামে প্রসিদ্ধ, যাহাদিগকে আমাদের লোকেরা সচরাচর সপ্ত হলবৃষ বলিয়া ডাকে। একজনের মস্তক অপরজনের জ্বলন্ত পৃষ্ঠের দিকে চাহিয়া থাকে, এবং আবর্তনশীল গোলক উভয়কে পালাক্রমে, সম্মুখে আনত সেই স্কন্ধ ধরিয়াই টানিয়া লইয়া চলে।
ক্রেতা হইতে, যদি বিশ্বাস করা ন্যায্য হয়, আপন গৃহ ত্যাগ করিয়া তাহারা আকাশের দীপ্ত দুর্গে আসিয়াছিল। জুপিটার ইহাই চাহিয়াছিলেন, যাঁহাকে সুগন্ধি তৃণের তলে শিশুরূপে ক্রীড়ারত অবস্থায় লোকেরা দিক্তের মনোরম গুহায় রাখিয়াছিল, ইদা পর্বতের নিকটে, এবং সমগ্র বৎসর ধরিয়া পালন করিয়াছিল, যতক্ষণ দিক্তের কোরিবান্তেরা সাতুর্নুসকে ছলনা করিতেছিল। এই দুইয়ের মধ্যে একটিকে গ্রিকদের নিকট কিনোসুরা বলা হয়; অপরটিকে হেলিকে বলা হয়, যাহা আখাইয়দিগকে দেখায় সমুদ্রে নৌকা কোন দিকে ফিরাইতে হইবে, কিন্তু তাহা—এই হেলিকেকে পথপ্রদর্শক করিয়াই রাত্রিকালে গভীর সমুদ্রে ফোয়েনিকেরা ভরসা রাখে। তথাপি পূর্বোক্তটি অধিক উজ্জ্বল তারকায় বিভূষিত হইয়া দীপ্যমান, এবং সুবিস্তৃত হওয়ায় রাত্রির প্রথম হইতেই অবিলম্বে দৃষ্ট হয়। কিন্তু এইটি ক্ষুদ্র; তথাপি নাবিকদের নিকট ইহাতে উপকার আছে: কারণ উহা স্বল্প পরিক্রমায় আপন অন্তর্বৃত্তে আবর্তিত হয়, এবং সিদোনের নাবিকদিগকে সর্বাপেক্ষা নিশ্চিত সংকেত দেখায়।
Caetera
labuntur celeri caelestia motu,
cum
caeloque simul noctesque diesque feruntur:
20
[axis at immotus numquam vestigia mutat;
sed
tenet aequali libratas pondere terras;
quem
circum magno se volvit turbine caelum:]
extremusque adeo duplici de cardine vertex
dicitur
esse polus, [quorum hic non cernitur, ille
25
ad
Boream, Oceani supera ad confinia tendit.
Quem cingunt
Ursae celebres cognomine Plaustri],
quas
nostri Septem soliti vocare Triones.
[Alterius
caput alterius flammantia terga
adspicit, inque vicem pronas rapit orbis in ipsos
30
conversas
humeros.
Creta, si credere fas est,
Ad
caeli nitidas arces venere relicta.
Jupiter hoc voluit, quem sub beneolentibus herbis
ludentem
Dicti grato posuere sub antro,
Ideaum ad montem, totumque aluere per annum,
35
Saturnum fallunt dum Dictaei Corybantes.]
Ex his altera
apud Graios Cynosura vocatur;
altera
dicitur esse Helice, [que monstrat Achivis
in
pelago navis quo sit vertenda, sed illa]
hac fidunt duce
nocturna Phoenices in alto.
40
Sed prior illa
magis stellis distincta refulget,
et late
prima confestim a nocte videtur.
Haec vero parva est; sed nautis usus in hac est:
nam
cursu interiore brevi convertitur orbe,
[signaque
Sicloniis monstrat certissima nautis.]
45
3 সর্পরাজ (Draco). ইহাদের মধ্যে, যেন প্রবল স্রোতে বহমান নদীর ন্যায়, ভয়ঙ্কর সর্পরাজ নীচে দিয়া সরীসৃপ গতিতে চলে, এবং ঊর্ধ্বে আপনাকে পাকাইয়া, আপন দেহ হইতে বক্র কুণ্ডলীগুলি রচনা করে, যাহাদিগকে উত্তরীয় জলাবর্তের কুকুরেরা, আপন দেহ ভিজাইতে না দিয়াই, স্পর্শ করে। কিন্তু হেলিকে তাহার পুচ্ছের সর্বপ্রান্তের সারিতে বেষ্টিত; যেখানে তাহার কুণ্ডলীর বাঁক, সেইখানে কিনোসুরা ভল্লুকীর মস্তক: তথাপি সে আপন পদে, শিখর হইতে কুক্ষি পর্যন্ত, তাহাকে স্পর্শ করে। এইখানে সর্প পুনরায় পশ্চাদ্মুখী গতিতে ফিরিয়া যায়। ইহার মস্তক অলংকৃত করিয়া কেবল একটি তারকাই দীপ্ত হয় না; বরং তাহার শঙ্খদ্বয় দ্বিগুণ দীপ্তিতে চিহ্নিত, এবং ক্রূর নয়নযুগল হইতে দুইটি জ্বলন্ত জ্যোতি প্রজ্বলিত হয়, এবং তাহার চিবুক একটিমাত্র উজ্জ্বল তারকায় দীপ্ত হয়; আনত মস্তক ও গোল গ্রীবায় পশ্চাতে বঙ্কিম দেখিয়া—তুমি বলিবে, সে আপন দৃষ্টি বৃহত্তর ভল্লুকীর পুচ্ছে নিবদ্ধ করিয়াছে। পুচ্ছের দক্ষিণ অংশগুলি মস্তকের প্রান্তের ঠিক সম্মুখে। এইখানে তাহার মস্তক কিঞ্চিৎ অবনত হইয়া, সহসা লুকাইয়া পড়ে, যেখানে উদয় ও অস্ত এক ও অভিন্ন প্রদেশে মিশিয়া যায়।
Has inter,
veluti rapido cum gurgite flumen,
torvu’
Draco serpit subter, superaque revolvens
sese,
conficiensque sinus e corpore flexos,
[quos cani tangunt immunes
gurgitis Arctoi.
Verum haec extremae circumdatur agmine caudae;
50
qua
spirae sinus est, involvitur altera caelo.
Nempe Helice extremae circumdatur agmine caudae;
qua
spirae sinus est, caput est Cynosuridos ursae:
quae
tamen usque pedes summo ilium a vertice tangit.
Retrogrado hic
iterum cursu convertitur Anguis.]
55
Huic non una modo caput ornans stella relucet;
verum
tempora sunt duplici fulgore notata,
e
trucibusque oculis duo fervida lumina flagrant,
atque
uno mentum radianti sidere lucet;
obstipum caput et tereti cervice reflexum
60
obtutum in caudam
majoris figere dicas.
[Opposita
extremae capitis sunt dextera caudae.]
Hoc caput hic
paullum sese, subitoque recondit,
ortus
ubi atque obitus parte admiscentur in una.
4 হাঁটুগাড়া (Engonasin / হেরকুলেস). নিকটেই, যেন শোকার্ত কোনও ব্যক্তির শ্রান্ত প্রতিমার ন্যায়, একটি আকৃতি ঘুরিয়া চলে: এ কে, কেহ তোমাকে নিশ্চিতরূপে বলিতে পারিবে না, অথবা কোন শ্রমে সে ক্লান্ত; তথাপি তাহাকে এন্গোনাসিন বলিয়া ডাকে, কারণ সে হাঁটুর উপর ভর দিয়া বাহিত হয়। সে উভয় হস্তে বিপরীত দিকসমূহের দিকে প্রসারিত হয়, এবং স্কন্ধের ঊর্ধ্বে প্রসারিত বাহুদ্বয়ে বিস্তৃত হইয়া যায়, এবং ফাঁপা নাসারন্ধ্র হইতে অগ্নি নিঃশ্বাসকারী সর্পের মুখের উপর আপন দক্ষিণ পদতলের পদচিহ্ন স্থাপন করে।
Adtingens defessa velut moerentis imago
65
vertitur
: [hanc nemo certo tibi dicere possit,
aut quisnam, quo sit fessus, labor attamen illam]
Engonasin
vocitant, genibus quod nixa feratur.
[Illa
petit binis manibus diversa locorum,
atque
humeros supera tensis dispenditur ulnis,
70
et
super ora cavis spirantia naribus ignem
Serpentis
dextrae figit vestigia plantae.]
5 মুকুট (Corona). এইখানে সেই মুকুট, অনুপম দীপ্তিসহ, স্থাপিত হইয়াছে। ইহাকে
বাক্কুস, আরিয়াদ্নের প্রতি আপন প্রেমের সাক্ষ্যস্বরূপ, আকাশে তুলিয়া দিয়াছিলেন, যেখানে সেই হাঁটুগাড়ার পৃষ্ঠ ফাঁক হইয়া যায়। তাহার স্কন্ধের পাশে মাল্যটি রহিয়াছে। সর্পধারীর মস্তকের নিকটে,
Hic illa eximio
posita est fulgore Corona.
[Hanc
Ariadnaeum Bacchus testatus amorem
intulit
in caelum, qua Nixi terga fatiscunt.
75
Juxta humeros
sertum est. Propter caput Anguitenentis,]
6 সর্পধারী (Ophiuchus). যাঁহাকে গ্রিকেরা উজ্জ্বল নামে ওফিউখোন বলিয়া অভিহিত করে—সেইখানে সেই হাঁটুগাড়ার মস্তক; এবং হাঁটুগাড়ার সর্বোচ্চ শিখর হইতে তুমি অতি সহজে অপরের দীপ্যমান তারকাগুলি চিনিয়া লইবে। তাহার দ্বিগুণ স্কন্ধের ঊর্ধ্বে নিবদ্ধ বলিয়া দৃষ্ট হয় একটি ঝিকমিক করা তারকা, এমন রূপের ও এমন দীপ্তির, যেন তাহা তখনই জ্বলে, যখন পূর্ণ জ্যোতিতে চন্দ্র প্রতিভাত হয়। তাহার যুগল হস্তে সমান বল নাই, যদিও তাহাদেরও দীপ্তির অভাব নাই, এবং তাহাদের আকারও নিতান্ত ক্ষুদ্র নহে; তথাপি বিক্ষিপ্ত জ্যোতিতে তাহাদের দীপ্তি ক্ষীণ। এইখানে সে উভয় করতলের দ্বিগুণ চাপে সর্পকে ধরিয়া রাখে, এবং সমগ্র দেহে সেই সর্পের দ্বারাই বাঁধা থাকে; কারণ সর্প সেই পুরুষের মধ্যভাগকে বক্ষের নীচে বেষ্টন করে। তথাপি সে ভারী চাপে ভর দিয়া আপন পদক্ষেপ স্থাপন করে, এবং পদদ্বয়ে বৃশ্চিকের নয়ন ও বক্ষ পীড়িত করে। তাহার দক্ষিণ হস্তে চাপিত হইয়া মুকুট উঠিয়া আসে; কিন্তু বাম দিকে মিনোয়ার মাল্যগুলি তাহার গণ্ডের সর্বোচ্চ অংশ স্পর্শ করে।
quem
claro perhibent Ophiuchon nomine Graii,
[est
caput illius, summoque ex vertice Nixi
perfacile
alterius candentia sidera nosces.]
Huic supera duplices humeros adfixa videtur
80
stella
micans tali specie, talique nitore,
[fulgeat
ut, pleno quum lumine luna refulget.
Non par est
geminis manibus vigor, et licet illis
nec
nullus splendor, nec sit parvissima moles,
attamen
est tenuis disperso lumine fulgor.]
85
Hic pressu
duplici palmarum continet Anguem,
atque eo ipse manet religatus corpore toto;
namque virum medium
Serpens sub pectore cingit.
Ille tamen
graviter nitens vestigia ponit,
atque oculos urget
pedibus pectusque Nepai.
90
[Hic
pressus dextra, surgit: sed parte sinistra
sertaque
supremae tangunt Minoia malae.
7 দংষ্ট্রাদ্বয় (Chelae). তাহার কুণ্ডলীর নীচে তুমি দংষ্ট্রাদ্বয়কে খুঁজিবে, তাহাদের বিশাল দেহসহ, যাহারা তথাপি আপন আকারের তুলনায় কোনও মহৎ দীপ্তি বিকীর্ণ করে না।
Sub spira
quaeres immenso corpore Chelas,
quae
tamen haud magnum jactant pro moIe nitorem.
8 ভল্লুকপালক (Arctophylax / Bootes). হেলিকের অনুসরণ করে এমন একজন, রাখালের সদৃশ আকৃতির, ভল্লুকপালক, সচরাচর যাহাকে বুটেস বলা হয়, কারণ সে আপন সম্মুখে ভল্লুকীকে তাড়াইয়া লইয়া চলে, যেন সে গাড়ির রজ্জুতে যোজিত। উজ্জ্বল সে, এবং তাহার বক্ষের নীচে নিবদ্ধ বলিয়া দৃষ্ট হয় রশ্মিতে ঝিকমিক করা একটি তারকা, উজ্জ্বল নামে আর্কতুরুস।
Ipsam Helicen
sequitur non dispar forma Bubulco,]
95
Arctophylax,
vulgo qui dicitur esse Bootes,
quod
quasi temone adjunctam prae se quatit Arcton.
[Clarus hic, et] subter praecordia fixa videtur
stella
micans radiis, Arcturus nomine claro.
9 কুমারী (Virgo). এইখানে, বুটেসের পদতলে, স্বতন্ত্রভাবে স্থাপিত হইয়া আগাইয়া আসে কুমারী, উজ্জ্বল শস্যশীষ ধারণ করিয়া, দীপ্যমান দেহে। তাহার পিতা
আস্ত্রায়ুস হউন, যাঁহাকে একইসঙ্গে নক্ষত্রমণ্ডল ও তারকাগণের পিতা বলা হয়, অথবা অন্য কেহ হউন, সে প্রসন্ন হউক: সচরাচর এই উপাখ্যানই বলা হইয়া থাকে। আস্ত্রায়া এককালে স্বর্গ ত্যাগ করিয়া পৃথিবীতে বাস করিত, এবং প্রাচীন মানবগণের সমাবেশ অবজ্ঞা করিত না, নারীদের সভায় উপস্থিত হইতেও বিমুখ হইত না; মৃত্যুর অতীত হইয়া সে মর্ত্যজাতির সঙ্গে মিশিয়া বসিয়াছিল, ন্যায়ের নামে আনন্দিত হইয়া; এবং সমবেত প্রবীণদিগকে, মহৎ চত্বরে হউক, কিংবা সুপ্রশস্ত অঙ্গনে হউক, সে সযত্নে জনগণের জন্য নাগরিক বিধি বলিয়া দিত। তখনও কোনও মন্দ বিবাদ ছিল না, বিরোধও জানা ছিল না, উগ্র বিদ্রোহ চঞ্চল জনতাকে উন্মত্ত করে নাই, নিষ্ঠুর সমুদ্রপ্রণালী দুঃসাহসী তরীর চাপ অনুভব করে নাই; বরং বলদে-টানা লাঙলে ভূমি কর্ষণ করিয়া, তাহারা স্বল্প জীবিকায় তুষ্ট হইয়া বাঁচিতেই অধিক পছন্দ করিত, যখন দেবী আপন পূর্ণ শৃঙ্গ হইতে ন্যায়পরায়ণদিগকে সমস্ত কিছু জোগাইতেন। যতকাল পবিত্র ভূমিতে স্বর্ণযুগের জাতি অবস্থান করিল, ততকাল সে রহিল। কিন্তু সে রৌপ্যধাতু লইয়া অতিমাত্রায় আনন্দিত হয় নাই; আচরণ বিকৃত হইলে, তাহার সংকল্পও পূর্বাপেক্ষা বিকৃত হইল, এবং বিরল ক্ষণেই সে আপন দিব্যত্ব নিকৃষ্টতর জাতির সঙ্গে যুক্ত করিল। একাকিনী, রুক্ষ পর্বত হইতে অবতরণ করিয়া সে চলিয়া যাইত রাত্রির দিকে, কোমল বাক্যে কাহাকেও তোষামোদ না করিয়া। কিন্তু যেমাত্র সে মানুষের মহৎ নগরে আসিল, তেমনই ভয়ঙ্কর বাক্যে তাহাদের নীচ অপরাধের প্রতিশোধ লইল:,,আমি আপনাকে আর দর্শনযোগ্যরূপে প্রদর্শন করিবার যোগ্য মনে করি না, হে অধঃপতিত সন্তান, এখন প্রথম সন্তানের দ্বিতীয় সন্তান, যাহারা বারংবার আরও অধঃপতিত পৌত্রের জন্ম দিবে। তখন উগ্র যুদ্ধ মানবজাতির উপর, এবং নৃশংস হত্যাকাণ্ড আসন্ন হইবে, এবং অপরাধের সঙ্গী হইয়া তাহার দণ্ড অনুসরণ করিবে।’’ এইরূপ বলিয়া, যাহারা তখনও তাহার দিকে মুখ নিবদ্ধ করিয়া রাখিয়াছিল সেই জনগণকে ত্যাগ করিয়া, সে পর্বত ও অরণ্যের দুর্গম প্রদেশের দিকে যাত্রা করিল। এই যুগ জীবন ত্যাগ করিল, এবং আপন বংশধর রাখিয়া গেল। তখন সত্যই লৌহজাতি সহসা উদিত হইল, এবং সর্বপ্রথমে মরণাত্মক তরবারি নির্মাণ করিতে সাহস করিল, এবং হস্তে দমিত ও বশীভূত বৃষের মাংস আস্বাদন করিতে। তখন মর্ত্যজাতিকে ঘৃণা করিয়া দেবী ঊর্ধ্বে উড়িয়া গেলেন, এবং জুপিটারের রাজ্যে, আকাশের এক ভাগে বসিলেন; এক দীপ্ত স্থান লাভ করিয়া, যেখানে স্বচ্ছ রাত্রিতে কুমারী বুটেসের প্রতিবেশিনী হইয়া সুদৃশ্যরূপে দীপ্যমান হয়। তাহার ঊর্ধ্বে দ্বিগুণ স্কন্ধ আবর্তিত হয়, এবং পক্ষটি
[Hic
se] sub pedibus profert finita Booti
100
spicum
illustre tenens splendenti corpore Virgo.
[Sive
illi
Astraeus pater est, qui dicitur idem
sideribus
stellisque pater, seu quilibet alter,
sit
felix: sane haec narratur fabula vulgo.
Incoluit caelo
terras Astraea relicto,
105
conventusque hominum non dedignata priorum,
sed nec femineos spernens invisere coetus,
Leti expers,
generi mortali mixta resedit,
nomine Justitiae gaudens; senibusque coactis,
sive
foro in magno, seu latipatente platea,
110
civiles populis
dictabat sedula leges.
Nec mala lis
fuerat, necdum discordia nota,
nec
fera seditio furiarat mobile vulgus,
saeva
nec audaces fuerant freta pressa carinas:
sed bubus tracto sulcantes vomere terras,]
115
malebant
tenui contenti vivere cultu,
[sufficiente Dea justis pleno omnia cornu.
Haec manet, in sanctis dum gens manet aurea terris.
Sed non argenti
nimis est laetata metallo;
moribus
at versis, prior est quoque versa voluntas,
120
raraque
pejori junxit sua numina genti.
Sola sed ex
raucis descendens montibus ibat
sub
noctem, nulli teneris blandita loquelis.
Sed simul ac magnas hominum venisset ad urbes,
improba
terrificis sic ulta est crimina verbis:
125
“Non ego me
dignor posthac monstrare videndam,
degener
o primae proles nunc altera prolis,
degeneres
iterumque iterumque habitura nepotes.
Tunc fera bella hominum generi, caedesque nefandae
impendent,
culpamque comes sua poena sequetur”.
130
Sic ait, et
populos intenta etiam ora tenentes
linquit
et ad montes silvarumque avia tendit.
Haec aetas vitam liquit, sobolemque reliquit.]
Ferrea tum vero
proles exorta repente est,
ausaque
funestum prima est fabricarier ensem,
135
et
gustare manu victum domitumque juvencum.
[Tunc
mortale exosa genus Dea in alta volavit,]
et
Jovis in regno, caelique in parte resedit;
[illustrem sortita locum, qua nocte serena
Virgo conspicuo
fulget vicina Bootae.
140
Huic humeros
supera duplices convertitur, alam
10 দ্রাক্ষাচয়নের অগ্রদূত (Praevindemiator / Protrygeter). দক্ষিণ দিকে, গ্রিক নামে যাহাকে প্রোত্রুগেতের বলা হয়, একটি ঝিকমিক করা তারকা, এমন রূপের ও এমন দীপ্তির, যেমনটি বিশাল ভল্লুকীর পুচ্ছের নীচে আবর্তিত হয়। সেই একটি নিশ্চয়ই প্রজ্বলিত; কিন্তু এই কুমারীরও আরও প্রজ্বলিত তারকা আছে, যাহাদিগকে তুমি স্বল্প শ্রমেই খুঁজিয়া পাইবে। কারণ তাহার পদের সম্মুখেই, মহৎ দীপ্তিতে চিহ্নিত হইয়া, একটি তারকা দীপ্ত হয়: পরে প্রথমটি স্কন্ধে উঠিয়া আসে, দ্বিতীয়টি কটিদেশে। তৃতীয়টি পুচ্ছের নীচে, ঠিক জানুর কাছে আপন জ্যোতি বিস্তার করে। কিন্তু অবশিষ্টগুলি এখানে-ওখানে ছড়াইয়া, নামহীন হইয়া দীপ্ত হয়।
ad
dextram, Graio Protrygeter nomine dicta,
stella
micans, tali specie, tatique nitore,
qualis
et immensae sub cauda volvitur Arcti.
Illa quidem flagrans; sed et huic flagrantia plura
145
sidera,
quae parvo poteris reperire labore.
Quin etiam ante
pedes magno fulgore notata
stella
nitet: dehinc prima humeros subit, altera lumbos].
Tertia sub
caudam ad genus ipsum lumina pandit.
[Caetera
sed certo passim sine nomine fulgent.]
150
11 যমজগণ (Gemini). কিন্তু যমজগণকে, সেই সন্তানদিগকে, তুমি ভল্লুকীর মস্তকের নীচে দেখিবে: তাহাদের মধ্যভাগের নীচে স্থাপিত কর্কট, এবং তাহাদের পদে ধৃত মহৎ সিংহ, আপন দেহ হইতে কম্পমান শিখা প্রকম্পিত করিয়া। এইখানে
ফোয়েবুসের পথ আপন সর্বোচ্চ অগ্নিরাশি বিস্তার করে: তখন কর্ষিত পতিত ভূমিতে কোনও শস্যশীষ দৃষ্ট হয় না; এবং সূর্যের সূচনাতেই, আকাশের নীলিমার মধ্য দিয়া, সেই দীপ্যমানের গতিতে, এতেসীয় বায়ুসমূহ সমুদ্রের জলরাশির উপর দলবদ্ধ হইয়া ঝাঁপাইয়া পড়ে, এবং দীর্ঘ দমকায় বহিতে থাকে। তখন আমার কাছে কোনও দাঁড় না-হউক রুচিকর, যাহা সামান্য ভেলার প্রয়োজন, বরং যথেষ্ট প্রশস্ত একটি নৌকা, এবং সরল হালে বায়ুর উপযোগী।
At natos Geminos invises sub caput Arcti:
subjectus mediae est Cancer, pedibusque tenetur
magnu’
Leo, tremulam quatiens e corpore flammam.
[Explicat hic summos ardores semita
Phoebi:
tunc
nullae adparent per culta novalia spicae;
155
principioque adeo solis per caerula caeli]
hoc
motu radiantis, Etesiae in vada ponti
[procumbunt glomerati, et longo flamine spirant.
Tunc mihi non
remi placeat rati indiga, verum
Larga satis,
rectoque ad venti commoda clavo.
160
12 সারথি (Erichthonius / Auriga). যদি তুমি সারথি ও সারথির তারকাগুলি চিনিতে ইচ্ছা কর, এবং ছাগীর কোনও কথা তোমার কর্ণে পৌঁছাইয়া থাকে, এবং ছাগশাবকদেরও সঙ্গে, যাহাদের দুইটি জ্যোতি মানুষ প্রায়ই দেখে ক্রুদ্ধ সমুদ্রের মধ্যভাগে, যেখানে শব এদিক-ওদিক নিক্ষিপ্ত হয়: তবে তুমি সারথিকে পাইবে, বিশাল; সমগ্র দেহে সে যমজগণের বাম পার্শ্বে আবৃত হইয়া বাহিত হয়। তাহার মস্তকের সম্মুখে ক্রূরনয়না হেলিকে প্রহরায় থাকে। উজ্জ্বল ছাগী তাহার বাম স্কন্ধ অধিকার করে: তাহাকে মনে করা হয় এককালে সে আপন স্তন তখনও শিশু বজ্রধরকে পান করাইতে দিয়াছিল; ইহাকে জুপিটারের পরিচারকেরা ওলেনীয় ছাগী বলিয়াছিল। কিন্তু সে এক মহৎ ও দীপ্ত চিহ্নে বিভূষিত। তাহার সম্মুখে ছাগশাবকেরা মর্ত্যদের প্রতি ক্ষুদ্র অগ্নি নিক্ষেপ করে, সারথির হস্তে: যাহার পদচিহ্ন রক্ষা করিয়া শৃঙ্গধারী বৃষ আপন বলিষ্ঠ দেহে ভর দিয়া দণ্ডায়মান, যাহাকে তুমি কোনও কঠিন যুক্তি ছাড়াই চিনিয়া লইতে পারিবে।
Si
cupis Aurigam atque Aurigae noscere stellas,
ullaque
fama tuas Caprae pervenit ad aures,
Haedorumque
simul, quorum duo lumina cernunt
saepe
per iratum jactata cadavera pontum:
Aurigam
invenies ingentem: corpore toto]
165
sub laeva
Geminorum
obductus parte feretur.
Adversum caput huic Helicae truculenta tuetur.
At Capra laevum humerum clara obtinet: [illa
putatur
ubera
adhuc parvo lactenda dedisse Tonanti;
hanc
Jovis Oleniam capram dixere ministri.]
170
Verum haec est magno atque illustri praedita signo.
Contra Haedi
exiguum jaciunt mortalibus ignem
[Aurigae
in manibus: cujus vestigia servans]
corniger
est valido connixus corpore Taurus,
[quem
non difficili ratione agnoscere possis.
175
13 বৃষ (Taurus). কারণ তাহাকে এমন তারকা অলংকৃত করে, যাহাদের বাহিরের কোনও চিহ্নের প্রয়োজন নাই, যাহারা উভয় দিকে তাহার জীবন্ত মস্তক গড়িয়া তোলে, সমগ্র ললাটে আপন প্রসিদ্ধ জ্যোতি ছড়াইয়া। এই তারকাগুলিকে গ্রিকেরা হুয়াদেস বলিয়া ডাকিতে অভ্যস্ত। কিন্তু সারথির দক্ষিণ পদ ও বৃষের বাম শৃঙ্গ একটিমাত্র অগ্নিতে ঝলকায়, এবং উভয়েই একত্রে বাহিত হয়। কিন্তু সারথি অগ্রে চলিলে, বৃষ সুবিস্তৃত ওকেআনুসের দিকে যায়, যদিও তাহারা একত্রেই সমুদ্রের শান্ত তরঙ্গ হইতে উঠিয়া আসে।
Namque illum
exornant externi haud indiga signi
sidera,
quae vivum caput olli utrimque figurant,
inclyta
per totam spargentia lumina frontem.]
Has Graeci
stellas Hyadas vocitare suerunt.
[Sed
pes Aurigae dexter, cornuque sinistrum
180
Tauri uno igne micant, pariterque feruntur uterque.
At prior Auriga latum petit Oceanum bos,
quum tamen e
placidis surgant simul aequoris undis.
14 কেফেউস (Cepheus). অতঃপর
কেফেউসের, ইয়াসুসের পুত্রের, অতি প্রাচীন গৃহ আপন দুর্দশার জন্য পরিচিত, যাহাকে জুপিটার, তাঁহার বংশের উদ্ভাবক, সহসা প্রসিদ্ধ তারকাগণের মধ্যে স্থাপন করিয়াছিলেন। কারণ সে স্বয়ং কিনোসুরা ভল্লুকীর পৃষ্ঠের নিকটে ঘুরিয়া যায়, ইয়াসুসের পুত্র, প্রসারিত করতলে আপন বাহু বিছাইয়া; এবং ভল্লুকীর সর্বপ্রান্তের পুচ্ছ হইতে একটি মাপরেখা উভয় পদকে যত দূরে রাখে, যত দূরে পদ হইতে পদ অবস্থিত।
Quin etiam
Iasidae domus antiquissima
Cephei
aerumnis est nota suis, quam Jupiter, auctor
185
progenii,
subito praeclaris intulit astris.]
Namque ipsum ad tergum Cynosurae vertitur Arcti
[Iasides, pansis distendens brachia palmis;
tantaque
ab extrema cauda disterminat Arcti
regula
utrumque pedem, quanta pes a pede distat.
190
15 কাসিয়েপেইয়া (Cassiepeia). কিন্তু যদি তুমি কেফেউসের কটিবন্ধ হইতে আপন দৃষ্টি কিঞ্চিৎ সরাও, নিষ্ঠুর সর্পরাজের প্রথম সারির দিকে ঘুরাও, সেইখানে থাকিবে কাসিয়েপেইয়া, যাহাকে পূর্ণচন্দ্রে তুমি দেখিতে পারিবে না, তারকার অস্পষ্ট রূপে আবৃত। কারণ তাহার তারকাগুলি ঘন নয়, পরস্পর যুক্ত নক্ষত্রও বিচিত্র অগ্নি হইতে কোনও অসাধারণ অগ্নি রচনা করে না: বরং যেমন দ্বিকপাট দ্বারের অর্গলে বসানো হুড়কা বাধা দিয়া সুরক্ষিত দ্বার বন্ধ করিয়া রাখে, তেমনই এই তারকাগুলিও, প্রত্যেকে পৃথক পৃথক স্থাপিত হইয়া, তাহাকে এই আকৃতি দান করে; এবং সে স্বয়ং প্রসারিত বাহুতে এমনভাবে বিছাইয়া থাকে, ঠিক যেন কন্যার অন্যায় ভাগ্যে শোক করিতেছে।
Quod si a Cephaeo paulum tua lumina balteo
dimoveas,
versus saevi agmina prima Draconis,
hic erit, haud plena poteris quam cernere luna,]
obscura
specie stellarum
Cassiepea.
[Nam
non crebrae illi stellae, neque sidera juncta
195
egregium
ex variis componunt ignibus ignem:
sed
quali portas firmatas objice clavi
obcludit
vectis bifori vis obdita valvae,
talia
et hanc etiam prive disposta figurant
sidera
; et ipsa adeo passis distenditur ulnis,
200
non
secus ac sortem natae miseretur iniquam.]
16 আন্দ্রোমেদা (Andromeda). কারণ তাহার নিকটেই, দীপ্যমান দেহে, ঘুরিয়া চলে আন্দ্রোমেদা, শোকার্ত হইয়া আপন জননীর দৃষ্টি হইতে পলাইয়া: রাত্রিতে তাহাকে খুঁজিয়া বাহির করিতে কোনও উদ্বিগ্ন শ্রমের প্রয়োজন নাই; এত উজ্জ্বল তাহার মস্তক, এত মহৎ তারকায় প্রজ্বলিত উভয় স্কন্ধ, এবং তাহার পদদ্বয়ের প্রান্ত, ও প্রবহমান বস্ত্র। সেও বিভিন্ন দিকে আপন বাহু প্রসারিত করে, এবং, যেমন পূর্বে, তেমনই এখন এই মহৎ বিশ্বে শৃঙ্খল তাহার শ্রান্ত করতলকে কঠিন ভার হইতে মুক্তি দেয় না।
Hanc namque
illustri versatur corpore propter
Andromeda,
aufugiens conspectum moesta parentis:
[quam
non sollicitus noctu labor inquirendi;
tam clarum caput est, tam magno sidere flagrant
205
ambo humeri,
summique pedes, vestesque fluentes.
Haec etiam in
varias distendit brachia partes,
utque
prius, sic nunc in magno vincula mundo
non
relevant duro defessas pondere palmas.]
17 অশ্ব (Equus / Pegasus). তাহার পাশে সেই অশ্ব, ঝিকমিক দীপ্তিতে আপন কেশর প্রকম্পিত করিয়া, উদর দিয়া তাহার মস্তকের সর্বোচ্চ অংশ স্পর্শ করে, এবং একটি তারকা যুক্ত করিয়া সাধারণ জ্যোতিতে দুইটি আকৃতিকে ধরিয়া রাখে, তারকাগণের মধ্য হইতে এক চিরন্তন গ্রন্থি বাঁধিতে আকাঙ্ক্ষী হইয়া। কিন্তু তিনটি তারকা সেই অশ্বের পার্শ্ব ও স্কন্ধ চিত্রিত করে, যে তারকাগুলি পরস্পর হইতে সমান দূরত্বে অবস্থিত, অনুপম দীপ্তির, যাহাদের সদৃশ নয় উচ্চ মস্তক, দীর্ঘ গ্রীবাও নয়: কিন্তু সেই প্রজ্বলিত চোয়ালের সর্বশেষ একটি তারকা এই অন্য চারিটি হইতে দীপ্তিতে ন্যূন নয়, দীপ্যমান তারকাগণের মধ্যে স্বয়ং মধ্যস্থলে প্রতিভাত হইয়া। এখানে সে নিশ্চয়ই চতুষ্পদ নয়, বরং অর্ধেক উদর পর্যন্ত সেই অভিজাত অশ্ব আপন শ্রদ্ধেয় মুখ দৃশ্যমানরূপে প্রকাশ করে। উপাখ্যান এই, সে এককালে
হেলিকোনের সর্বোচ্চ চূড়ার নিকটে আমাদিগকে হিপ্পোক্রেনের রস উপহার দিয়াছিল। তখনও আওনীয় পর্বতের সবুজ উর্বর রসে সিক্ত হয় নাই; যেমাত্র সেই অভিজাত অশ্বশাবকের ক্ষুর ভূমিতে আঘাত করিল, অমনই এক বিশাল উৎস উৎসারিত হইল, যাহা হইতে প্রথম রাখালেরা ইহাকে অশ্ব-উৎস বলিতে লাগিল। সেই উৎস, শিলা হইতে চুঁইয়া পড়িয়া, সিঞ্চন করে তোমার ক্ষেত্রগুলি, হে
থেস্পীয় ভূমি; কিন্তু অশ্ব, এত মহৎ উপহারের বিনিময়ে, মহৎ আকাশের দীপ্ত অন্তঃপুর অলংকৃত করে।
Huic Equus ille jubam quatiens fulgore micanti
210
summum contingit caput alvo, stellaque jungens
una
tenet duplices communi lumine formas,
aeternum ex astris
cupiens connectere nodum.
[Sed latus atque armos depingunt terna caballi,
aequali
a sese spatio quae sidera distant,
215
eximio
fulgore, quibus par nec caput altum,
nec
longa est cervix: flagrantis at ultima malae
quatuor
his aliis non cedat stella nitore,
fulgentes inter stellas
media ipsa refulgens.
Non equidem hic
quadrupes, verum media tenus alvo
220
conspicuus profert sonipes venerabilis ora.
Hunc fama est
olim propter juga summa
Heliconis
Hippocrenaeum
nobis donasse liquorem.
Tunc nondum
Aonii maduere virentia montis
fecundo
latice: ut generosi prima cabalii
225
ungula humum feriit, simul ingens prosiliit fons,
unde
caballinum primi vocitare bubulci.
Ille quidem stillans e saxis irrigat agros,
Thespia terra,
tuos; sed Equus, pro munere tanto,
exornat
magni penetralia lucida caeli.]
230
18 মেষ (Aries). অতঃপর মেষ, আপন পাকানো শৃঙ্গ লইয়া, সংলগ্ন থাকে। সে নিশ্চয়ই, চিরকাল আপন দীর্ঘ কক্ষপথে চালিত হইয়া, কিনোসুরা ভল্লুকীর রাশি অপেক্ষা মন্থরতর গতিতে চলে না, তথাপি ম্লান ও অস্পষ্ট, যেন চন্দ্র তাহার শিখার ধার ভোঁতা করিয়া দিতেছে, সে আন্দ্রোমেদার কটিবন্ধের নিকটে আবর্তিত হয়। নিকট হইতে, তাহার নীচে, তুমি এই অবলম্বনে তাহাকে চিনিতে পার: কারণ সে আকাশের মধ্যভাগ ঘষিয়া চলে, যেমন পূর্বে সেই দংষ্ট্রাদ্বয়, এবং সেই বক্ষ, যেখানে
ওরিয়ন দৃষ্ট হয়।
Exin contortis Aries cum cornibus haeret.
[Ille quidem aeternum longos agitatus in orbes
segnior haud currit signo Cynosuridos Arcti,
languidus
obscurusque tamen, ceu luna retundat
flammae
aciem, Andromedae se propter cingula volvit.]
Cominus hanc
subter possis cognoscere fultum:
235
nam caeli mediam partem terit, ut prius illae
Chelae, tum
pectus qua cernitur
Orionis.
19 ত্রিকোণ (Deltoton). এবং নিকটেই তুমি একটি ক্ষুদ্র চিহ্ন দেখিবে, আন্দ্রোমেদার উজ্জ্বল বক্ষের নীচে, যাহাকে গ্রিকেরা দেলতোতোন বলিতে অভ্যস্ত, কারণ তাহাদের অক্ষরের অনুরূপ আকৃতিতে উহা দীপ্ত হয়। ইহার দুই পার্শ্বই সমান দৈর্ঘ্যে অঙ্কিত হইয়া দাঁড়াইয়া আছে; কিন্তু পার্শ্বের তৃতীয় অংশটি নয়, কারণ উহা ঐ দুইয়ের অপেক্ষা ক্ষুদ্রতর, তথাপি ঘন ও সুবিস্তৃত তারকায় উহা প্রসিদ্ধরূপে দীপ্ত হয়।
Et prope conspicies parvum, sub pectore claro
Andromedae,
signum, Deltoton dicere Graii
240
quod
soliti, simili quia forma litera claret.
Huic spatio
ductum simili latus exstat utrumque;
at non tertia pars lateris; namque est minor illis,
sed
stellis longe densis praeclara relucet.
20 মীনদ্বয় (Pisces). মেষ কিঞ্চিৎ নীচে, এবং দক্ষিণবায়ুর দিকে অধিক আনত; এবং তাহা অপেক্ষাও প্রবলতরভাবে মীনদ্বয়, যাহাদের একটি কিঞ্চিৎ অগ্রে সরিয়া যায়, এবং উত্তরবায়ুর ভয়ঙ্কর শব্দকারী পক্ষে অধিক স্পৃষ্ট হয়। এবং তাহাদের পুচ্ছ হইতে, যেন ব্রোঞ্জের শৃঙ্খলের ন্যায়, বহুকাল পৃথক পৃথক ফিরিয়া, তাহারা জ্যোতির মধ্য দিয়া সরীসৃপ গতিতে চলে, এবং অবশেষে একটিমাত্র তারকায় একত্রে সংলগ্ন হয়, যাহাকে প্রাচীনেরা স্বর্গীয় গ্রন্থি বলিতে অভ্যস্ত ছিল।
Inferior paullo
est Aries, et flamen ad Austi
245
inclinatior, atque etiam vehementius illo
Pisces, quorum
alter paullum praelabitur ante,
et magis
horrisonis Aquilonis tangitur alis.
Atque horum e
caudis duplices velut aere catenae,
discessuque diu versae per lumina serpunt,
250
Atque una tandem in stella communiter haerent,
quam
Veteres soliti caelestem dicere Nodum.
21 পেরসেউস (Perseus). যদি তুমি আন্দ্রোমেদার বাম স্কন্ধ হইতে খুঁজিতে অগ্রসর হও, তবে তাহার ঊর্ধ্বে স্থাপিত মীনকে চিনিতে পারিবে; তাহার পদ হইতে উদ্ভূত, মহান্ জুপিটারের পুত্র পেরসেউসকে দেখিবে, যে পদদ্বয়কে পেরসেউস আপন স্কন্ধে ধরিয়া রাখে, দৃঢ় দেহে, যখন উত্তরের সর্বোচ্চ প্রদেশ হইতে দমকা আঘাত করে। সে আপন দক্ষিণ হস্ত কাসিয়েপেইয়ার আসনের দিকে প্রসারিত করে, এবং পদদ্বয় পৃথক, উপযুক্ত পক্ষযুক্ত পাদুকায় বাঁধা, যেন ধূলিধূসর হইয়া, সহসা ভূমি হইতে পিছলাইয়া উঠিয়া, পথিকের ন্যায় আপনাকে মহৎ গম্বুজের তলে আকাশে বহন করিয়া লইয়া যায়।
Andromedae
laevo ex humero si quaerere perges,
adpositum
supera poteris cognoscere Piscem:
e
pedibus natum
summo Jove Persea vises,
255
quos humeris retinet defixo corpore Perseus,
quum
summa ab regione Aquilonis flamina pulsant.
Hic dextram ad sedes intendit Cassiepeae,
diversosque pedes, vinctos talaribus aptis,
pulverulentus uti de terra elapsu’ repente,
260
in
caelum vector magno sub culmine portat.
22 কৃত্তিকাগণ (Vergiliae). কিন্তু বাম জানুর পাশে, সকল দিকে স্থাপিত, তুমি ক্ষুদ্র কৃত্তিকাগণকে তাহাদের ক্ষীণ জ্যোতিসহ দেখিবে। ইহারা প্রাচীন প্রথা অনুসারে সচরাচর সাত তারকা বলিয়া কথিত হয়, কিন্তু প্রকৃতপক্ষে ছয়টিই ক্ষুদ্ররূপে সর্বত্র দৃষ্ট হয়। কিন্তু একটি বিলুপ্ত হইয়াছে মনে করা উচিত নয়; বরং বৃথাই, অবিবেচনায়, কোনও যুক্তি ছাড়াই জনতা ইহাদিগকে সাত বলে, যেমন প্রাচীন কবিগণ স্থির করিয়াছিলেন, যাঁহারা চিরন্তন নামে সকলকে যুগে যুগে যোগ্য করিয়াছেন: আলকুয়োনে, ও মেরোপে, কেলায়নো, ও তায়ুগেতে, এলেক্ত্রা, ও স্তেরোপে, এবং তাহাদের সঙ্গে পবিত্রতমা মায়া। ইহারা ক্ষীণভাবে দীপ্ত হয়, স্বল্প জ্যোতিতে সরিয়া চলিয়া: তথাপি এই রাশির নাম মহৎ, এবং প্রসিদ্ধ বলিয়া কথিত, কারণ ইহা একদিকে গ্রীষ্মের সূচনা প্রকাশ করে, এবং পরে, শীতকালের উদয় উদ্ঘাটিত করিয়া, মর্ত্যদিগকে সতর্ক করে, যেন তাহারা ভূমিতে বীজ অর্পণ করে।
At propter
laevum genus omni ex parte locatas
parvas
Vergilias tenui cum luce videbis.
Hae septem vulgo perhibentur more vetusto
stellae,
cernuntur vero sex undique parvae.
265
At non
interiisse putari convenit unam;
sed
frustra temere a vulgo ratione sine ulla
septem dicier, ut veteres statuere poetae,
aeterno
cunctas aevo qui nomine dignant:
Alcyone,
Meropeque, Celaeno, Taygeteque,
270
Electra,
Steropeque, simul sanctissima Maia.
Hae tenues
parvo labentes lumine lucent:
at
magnum nomen signi, clarumque vocatur,
propterea
quod et aestatis primordia clarat,
et post, hiberni praepandens temporis ortus,
275
admonet, ut mandent
mortales semina terris.
23 বীণা (Lyra). অতঃপর বীণা, লঘুভাবে স্থাপিত ও উত্তল বলিয়া দৃষ্ট হয়; যাহাকে
মেরকুরিউস, লোকে বলে, এককালে আপন ক্ষুদ্র হস্তে দোলনায় নির্মাণ করিয়া এক উচ্চ আসনে স্থাপন করিয়াছিলেন; যাহা, নামিয়া আসিয়া, সেই হাঁটুগাড়ার বাম জানুর নিকটে বসিল, এবং হাঁটুগাড়ার বঙ্কিম জানু ও পক্ষীর মস্তকের মধ্যে সংলগ্ন হইল।
Inde Fides
leviter posita et convexa videtur;
Mercurius parvis manibus quam dicitur olim
in
cunis fabricatus in alta sede locasse;
quae
genus ad laevum Nixi delapsa resedit,
280
atque inter flexum
genus, et caput Alitis haesit.
24 হংস (Cycnus). কারণ সেইখানে পক্ষীটি, সেই পাখাযুক্ত, যে আকাশের সুবিস্তৃত আচ্ছাদনের তলে উড়িয়া চলে, এবং সরীসৃপ গতিতে যুগল পক্ষে বায়ু কাটিয়া যায়। ইহার একটি অংশ অন্ধকার, এবং জ্যোতিহীন; অপরটি ক্ষুদ্রও নয় উজ্জ্বলও নয় এমন জ্যোতিতে জ্বলে, বরং আপন দেহ হইতে প্রকম্পিত করিয়া এক মধ্যম জ্যোতি নিক্ষেপ করে। ইহা আপন দক্ষিণ পক্ষে কেফেউসের দক্ষিণ করতলে আঘাত করিতে উদ্যত; এবং দেখো, ইতিমধ্যেই বলিষ্ঠ অশ্বের ক্ষুর, তাহার পক্ষযুক্ত দেহের পক্ষের নিকটে, খাড়াভাবে নীচে নত হইয়াছে।
Namque est Ales avis, lato sub tegmine caeli
quae volat, et
serpens geminis secat aera pennis.
Altera pars huic obscura est, et luminis expers:
altera nec parvis, nec claris lucibus ardet,
285
sed
mediocre jacit quatiens e corpore lumen.
Haec dextram
Cephei dextro pede pellere palmam
gestit
; jam vero clinata est ungula vemens
fortis
Equi propter pennati corporis alam.
25 অশ্ব, মকর ও কুম্ভ (Equus). কিন্তু সেই অশ্ব স্বয়ং, সরিয়া চলিতে চলিতে, উভয় মীনে ধৃত হয়; তাহার গ্রীবা দক্ষিণ দিকে কুম্ভ কর্তৃক স্পৃষ্ট হয়। অশ্বের শক্তি পৃথিবীর অস্তস্থলে অপেক্ষাকৃত বিলম্বে যায়, শীতল মকর অপেক্ষা, যে আপন বলিষ্ঠ দেহ হইতে কঠিন শীত নিঃশ্বাসে ত্যাগ করে, সেই বিশাল, লোমাবৃত মকর আপন কক্ষপথে; যাহাকে যখন তিতান অখণ্ড জ্যোতিতে বসন পরায়, তখন সে শীতকালে আপন রথ বাঁকাইয়া ঘুরাইয়া লয়। এই মাসে সমুদ্রে নিজেকে সমর্পণ করিতে সতর্ক থাকিও: কারণ দিবসের পরিসর স্বল্প দৈর্ঘ্যে সরিয়া যাইবে; শীতের রাত্রি দ্রুত গতিতে আবর্তিত হইবে না;
আর্দ্র ঊষা তোমার অভিযোগে সাড়া দিয়া উজ্জ্বল সূর্যের অগ্রদূতী হইয়া তাড়াতাড়ি দেখা দিবে না। কিন্তু দক্ষিণবায়ু প্রবল বলে সমুদ্রকে আঘাত করিবে; তখন বিদীর্ণ দেহ কম্পমান শীতে প্রকম্পিত হইবে। তথাপি বৎসর এখন সমগ্র ঋতু জুড়িয়া সরিয়া চলে, এবং তাহারা রাশিগুলির কাহারও কাছে নত হয় না, দমকা এড়াইয়া চলে না, এবং হুমকিভরা গর্জনে ধূসর তরঙ্গকেও ভয় করে না। কিন্তু নাবিকেরা, জলকুক্কুট ও সন্তরণশীল পানকৌড়ির সদৃশ, সমগ্র সমুদ্রে আপন উদ্বিগ্ন দৃষ্টি নিক্ষেপ করিয়া, বৃথাই সেই তীর খুঁজিয়া বেড়ায় যাহা কোথাও তাহাদের বশ্য নয়, যখন একটি ক্ষীণ তক্তা তাহাদিগকে কৃষ্ণ
ওরকুস হইতে পৃথক রাখে।
Ipse autem
labens utrisque Equus ille tenetur
290
Piscibus; huic cervix dextra mulcetur Aquari.
Serius haec
obitus terrai visit Equi vis,
quam
gelidum valido de corpore frigus anhelans
corpore
setifero magno Capricornus in orbe;
quem
quum perpetuo vestivit lumine Titan,
295
brumali flectens
contorquet tempore currum.
Hoc cave te ponto studeas committere mense:
nam non
longinquum spatium labere diurnum;
non
hiberna cito volvetur curriculo nox:
humida
non sese vestris
aurora querelis
300
ocius
ostendet, clari praenuntia solis.
At validis aequor pulsabit viribus Auster:
tum
fissum tremulo quatietur frigore corpus.
Sed tamen anni
jam labuntur tempore toto,
nec cui
signorum cedunt, neque flamina vitant,
305
nec
metuunt canos minitanti murmure fluctus.
[At nautae, fulicae similes, mergoque natanti,
anxia
per totum jactantes lumina pontum,
necquidquam nusquam parentia litora quaerunt,
dum tenuis nigro
tabula hos distinguit ab
Orco].
310
26 ধনুর্ধর (Sagittipotens / Sagittarius). এবং তাহার ঊর্ধ্বস্থ মাসেও, যখন নৌকা ও সমুদ্র পরিভ্রমিত হয়, যখন ধনুর্ধর সূর্যের গোলককে ধারণ করে, মনে করিও না যে বহুগুণে লঘুতর বিপদ আসন্ন, এবং সতর্ক হইয়া কৃষ্ণ অন্ধকারের পূর্বে আপন তরীর পশ্চাৎভাগ টানিয়া তোলো। কারণ ইতিমধ্যেই নিকটে, স্বল্প সময়ের জন্য, আলো উপস্থিত। এই রাশি আসিবার সময় নাবিকেরা আগেভাগে জানিতে পারিবে: কারণ, যখন রাত্রি নামিতে উদ্যত, তখন দেখা সম্ভব হইবে কীভাবে বৃশ্চিক, আপনাকে প্রকাশ করিয়া, উচ্চে উঠিয়া আসে, আপন দেহের বলে পশ্চাতে বঙ্কিম ধনুক টানিয়া লইয়া। কিন্তু বৃশ্চিক বেশি অগ্রে নয়; তথাপি সে আগেই তরঙ্গ হইতে উঠে। এখন তুমি ঊর্ধ্বে দেখিবে যে ক্ষুদ্রতর ভল্লুকীর মস্তক সেইখানে, এবং অধিক খাড়া হইয়া সর্বোচ্চ কক্ষপথের দিকে ফিরিয়া যায়। তখন ওরিয়ন রাত্রির শেষপ্রান্তের কাছে ইতিমধ্যেই আপন সমগ্র দেহ গোপন করে, এবং কেফেউস কটিদেশ পর্যন্ত গভীরে লুকাইয়া পড়ে, করতল দিয়া ছায়ার দিকে নিক্ষিপ্ত হইয়া।
Atque etiam
supero, navi pelagoque vagato,
mense,
Sagittipotens solis quum sustinet orbem,
[non
multo leviora putes instare pericla,
ante nigras cautus
tenebras subducere puppim].
Nam jam
comminus exiguo lux tempore praesto est.
315
Hoc signum
veniens poterunt praenoscere nautae:
nam
prope praecipitante licebit visere nocte,
ut sese
ostendens emergit Scorpius alte,
posteriore trahens flexum vi corporis Arcum.
[Sed Nepa non multum prior, at prior exit ab undis.]
320
Jam supera
cernes Arcti caput esse minoris,
et magis erectum
ad summum versarier orbem.
Tum sese Orion
toto jam corpore condit
extrema
prope nocte, et Cepheus conditur alto
lumborum
tenus, a palma depulsus ad umbras.
325
27 তীর (Sagitta). এইখানে, ধনুর্বিদ ছাড়াই, একটিমাত্র দীপ্যমান তীর পড়িয়া আছে, যাহার পাশে উজ্জ্বল-পক্ষ পক্ষীটি ঘুরিয়া বেড়ায়; এবং তাহা উত্তরের ঝিরিঝিরি বায়ুর দিকে কিঞ্চিৎ অধিক আনত।
Hic, missore
vacans, fulgens jacet una Sagitta,
quam propter nitens penna convolvitur Ales;
et
clinata magis paullo est Aquilonis ad auras.
28 ঈগল (Aquila). কিন্তু তাহার পাশে ঈগল প্রজ্বলিত দেহে আপনাকে বহন করে, কম্পমান পক্ষে অগ্নিবাহী আকাশকে স্পর্শ করিয়া, অতি বিশাল দেহে নয়, কিন্তু এক রাশি যাহা, বিষণ্নদের পক্ষে শোকাবহ, সে নাবিকদিগকে দেখায়, সমুদ্রকে আলোড়িত করিয়া।
At propter se
Aquila ardenti cum corpore portat,
igniferum mulcens tremebundis aethera pennis,
330
non
nimis ingenti cum corpore, sed grave moestis
ostendit
nautis perturbans aequora signum.
29 ডলফিন (Delphinus). অতঃপর মহৎ মকরের শৃঙ্গের নিকটে সেই বঙ্কিম ডলফিন পড়িয়া থাকে, কোনও অতিরিক্ত দীপ্তিতে আলোকিত নয়; তাহার ললাটে স্থাপিত চারিটি তারকা ব্যতীত, যাহাদিগকে একটিমাত্র ব্যবধান জোড়ায় জোড়ায় পৃথক করে: তাহার অবশিষ্ট অংশ, প্রশস্ত, ক্ষীণ জ্যোতিতে সরীসৃপ গতিতে চলে। তাহার ঝিকমিক মুখ হইতে যে জ্যোতিগুলি দীপ্ত হয়, সেগুলি উত্তরবায়ুর দিকে শীতল অংশে স্থাপিত, এবং শূন্যাকাশ ও আনন্দময় সূর্যের পথের মধ্যে। কিন্তু ডলফিনের নিম্নাংশ ছড়াইয়া আছে বলিয়া দৃষ্ট হয় সূর্যের পথ ও বায়ুর দমকার মধ্যে, যেখানে সর্বোচ্চ দক্ষিণবায়ুর নিঃশ্বাস আপন বলে প্রবাহিত হয়।
Tum magni
curvus Capricorni cornua propter
Delphinus
jacet, haud uimio lustratu’ nitore;
praeter
quadruplices stellas in fronte Iocatas,
335
quas
intervallum binas disterminat unum:
caetera
pars lata tenui cum lumine serpit.
Illae quae
fulgent luces ex ore corusco,
sunt
inter partes gelidas Aquilone locatae,
atque
inter spatium et laeti vestigia solis.
340
At pars inferior Delphini fusa videtur
inter
solis iter, simul inter flamina venti,
viribus
erumpit qua summi spiritus Austri.
30 ওরিয়ন (Orion). অতঃপর ওরিয়ন, আপন তির্যক দেহে ভর দিয়া, ক্রূরনয়ন বৃষের নিম্নাংশ ধরিয়া রাখে। যে কেহ, স্বচ্ছ রাত্রিতে আকাশের দিকে চাহিয়া, তাহাকে সুবিস্তৃতরূপে দেখে নাই, সে সত্যই কষ্টে অন্যান্য রাশিগুলি চিনিতে পারিবে বলিয়া আশা করিতে পারে।
Exinde Orion,
obliquo corpore nitens,
inferiora
tenet truculenti corpora Tauri.
345
Quem qui,
suspiciens in caelum nocte serena,
late
dispensum non viderit, haud ita vero
caetera
se speret cognoscere signa potesse.
31 কুক্কুর (Canis / Sirius). কারণ তাহার পদের নীচে লোহিত জ্যোতিতে দীপ্ত হয় সেই প্রজ্বলিত কুক্কুর, আপন তারকাগণের আলোয় উজ্জ্বল হইয়া। এক অন্ধকার উদর তাহাকে বক্ষের নীচে আবৃত করে; সমগ্র উন্মত্ত দেহ হইতে শিখা নিঃশ্বাসে ত্যাগ করিয়াও সে প্রবল দমকায় উষ্ণতাবাহী অগ্নি বাহির করে না। সমগ্র দীপ্তি ঝলকাইয়া তাহার মুখ হইতে মর্ত্যদের প্রতি নিক্ষিপ্ত হয়: গ্রিকেরা ইহাকে প্রসিদ্ধ নামে সিরিউস বলে। এই কুক্কুর যখন সূর্যের সঙ্গে একত্রে আকাশের শিখরে আপনাকে তুলিয়াছে, তখন সে পল্লবের আচ্ছাদনে বৃক্ষগুলিকে বৃথাই তাহাদের ফল অনিশ্চয়ে ঝুলাইয়া রাখিতে দেয় না। কারণ যাহাদের মূল ভূমি আলিঙ্গন করিয়া ধরিয়াছে, সেগুলিকে কুক্কুর তাহাদের প্রাণ বর্ধিত করিয়া, প্রাণদায়ী শিখায় লালন করে। কিন্তু যাহাদের মূল ভূমি বিদীর্ণ করিতে পারে না, তাহাদের শাখাগুলিকে পল্লবহীন ও কাণ্ডগুলিকে বল্কলহীন করিয়া দেয়। আমরা ইহাকে অনুভব করি তখনও, যখন সে পশ্চিম উপকূলের দিকে যায়। অবশিষ্ট তারকাগুলি তাহার অঙ্গ চিহ্নিত করিতে অপ্রতুল।
Namque pedes subter rutilo cum lumine claret
fervidus
ille Canis, stellarum luce refulgens.
350
Hunc tegit
obscurus subter praecordia venter:
nec
toto spirans rabido de corpore flammam
aestiferos
validis erumpit flatibus ignes.
Totus ab ore micans jacitur mortalibus ardor:
[Sirion
hunc Graeci praeclaro nomine dicunt.]
355
Hic ubi se
pariter cum sole in culmina caeli
extulit, haud patitur foliorum tegmine frustra
suspensos
animas arbusta ornata tenere.
Nam
quorum stirpes tellus amplexa prehendit,
haec
augens anima, vitali flamme mulcet.
360
At quorum nequeunt radices findere terras,
denudat foliis ramos et
cortice truncos.
[Tendentem occiduas etiam hunc sentimus ad oras.
Caetera
signandis sunt languida sidera membris.]
32 শশক (Lepus). ইহার পাশে, এবং পূর্বে যাহার কথা বলিয়াছি সেই ওরিয়নের পদের নীচে, দ্রুতপদ শশক পড়িয়া আছে। সে পলায়ন করে, ভয় পাইয়া তীক্ষ্ণ নাসিকার ভয়ঙ্কর আঘাতের, কম্পমান হইয়া: কারণ কুক্কুর শত্রুভাবাপন্ন গতিতে তাহার পদচিহ্ন অনুসরণ করে, তাহাকে শিরোমুখে তাড়াইয়া, এমনকি এখন সবেমাত্র কিঞ্চিৎ উদিত হইয়াও, অক্লান্ত দেহে আপন ধাবন কখনও স্থির করে না।
Hunc propter, subterque pedes, quos diximus ante,
365
Orioni’ jacet levipes Lepus. Hic fugit, ictus
horrificos metuens rostri tremebundus acuti:
nam
Canis infesto sequitur vestigia cursu
praecipantem agitans, oriens jam denique paullum,
curriculum numquam defesso corpore sedans.
370
33 আর্গো (Argo). কিন্তু কুক্কুরের পুচ্ছের নিকটে, সরীসৃপ গতিতে, আর্গো পিছলাইয়া আগাইয়া চলে, আপন সম্মুখে আপন পশ্চাৎভাগ ঘুরাইয়া বহন করিয়া, জ্যোতিসহ: অন্য নৌকাগুলি যেমন গভীর সমুদ্রে আপন গলুই সম্মুখে রাখিতে অভ্যস্ত,
নেপতুনুসের প্রান্তর আপন চঞ্চুতে কাটিয়া; তেমন নয়, বরং সে পশ্চাৎমুখী হইয়া আকাশের প্রদেশের মধ্য দিয়া আপনাকে বহন করে। যেমন যখন তাহারা নিরাপদ বন্দরে পৌঁছাইতে শুরু করে, নাবিকেরা মহৎ ভারসহ নৌকা ঘুরাইয়া দেয়, এবং বিপরীতমুখী পশ্চাৎভাগ আকাঙ্ক্ষিত তীরের দিকে টানিয়া লয়; তেমনই বিপরীতমুখী হইয়া প্রাচীন আর্গো আকাশের ঊর্ধ্বে পিছলাইয়া চলে; এবং গলুই হইতে উচ্চ মাস্তুল পর্যন্ত সে জ্যোতিহীন, কিন্তু মাস্তুল হইতে পশ্চাৎভাগ পর্যন্ত উজ্জ্বল দীপ্তিতে দৃষ্ট হয়। অতঃপর হাল, বিক্ষিপ্ত জ্যোতিতে দীপ্ত হইয়া, উজ্জ্বল কুক্কুরের পশ্চাত্তম পদচিহ্ন স্পর্শ করে।
At Canis ad caudam serpens prolabitur Argo,
conversam
prae se portans cum lumine puppim:
non
aliae naves ut in alto ponere proras
ante
solent, rostro
Neptunia prata secantes;
sed
conversa retro caeli se per loca portat.
375
Sicut quum
coeptant tutos contingere portus,
obvertunt
navem magno cum pondere nautae,
aversamque trahunt optata ad litora puppim;
sic
conversa vetus super aethera labitur Argo;
atque
usque a prora ad celsum sine lumine malum,
380
a malo
ad puppim clara cum luce videtur.
Inde
gubernaclum, dispersa lumine fulgens,
clari
posteriora Canis vestigia tangit.
34 তিমিরাক্ষস (Pistrix / Cetus). অতঃপর দূরে, বহুদূরে নিরাপদে স্থাপিত আন্দ্রোমেদাকে অন্বেষণ করিতে ভয়ঙ্কর তিমিরাক্ষস তথাপি অগ্রসর হয়, এবং তাহার অনুসরণ করে, উত্তরের প্রবল দমকার দিকে নীলিমায় বিস্তৃত, দক্ষিণের অংশে সীমাবদ্ধ হইয়া।
Exin semotam
procul in tutoque Iocatam
Andromedam
tamen explorans fera quaerere Pistrix
385
pergit,
et usque sitam validas Aquilonis ad auras
caerula
vestigat, finita in partibus Austri.
35 নদী (Eridanus). মেষ তাহাকে আবৃত করে, এবং মীনদ্বয় আপন আঁশযুক্ত দেহে, যখন সে আপন দেহে উজ্জ্বল নদীর তীর স্পর্শ করে। কারণ তুমি এরিদানুসকেও দেখিবে, আকাশের এক ভাগে স্থাপিত, সেই শোকাবহ নদী, মহৎ বলসহ, যাহাকে
ফায়েথোনের শোকার্ত ভগিনীরা প্রায়ই আপন অশ্রুতে সিঞ্চন করিয়াছিল, শোকার্ত কণ্ঠে তাহার মৃত্যুর স্তব গাহিয়া। এই সর্পকে তুমি ওরিয়নের বাম পদতলের নীচে দেখিতে পারিবে; এবং তুমি দীর্ঘ শৃঙ্খল দেখিবে, যাহারা মীনদ্বয়কে ধরিয়া রাখে, তাহাদের পুচ্ছের অংশে স্থাপিত হইয়া, নদীর সঙ্গে মিশিয়া তিমিরাক্ষসের পৃষ্ঠের দিকে পুনরায় ফিরিয়া। এইখানে তাহারা একটিমাত্র তারকায় গ্রথিত, যাহা তিমিরাক্ষসের মেরুদণ্ড আপনা হইতে নিক্ষেপ করে, প্রবল আলোয় দীপ্যমান হইয়া। অতঃপর অনেক ক্ষুদ্র তারকা, ক্ষীণ জ্যোতিসহ, তিমিরাক্ষসের মধ্যে ছড়াইয়া-ছিটাইয়া দৃষ্ট হয়, এবং সেই সমস্ত তারকা, যাহাদিগকে শশক, তীক্ষ্ণ দংশনের ভয়ে, আবৃত করে, এবং হালও। ইহাদের জন্য প্রাচীনেরা না কোনও নাম, না নির্দিষ্ট আকৃতি স্থির করিয়াছেন বলিয়া মনে হয়। কারণ যাহাদিগকে প্রকৃতি উজ্জ্বল তারকায় পরিমার্জিত করিয়াছে, এবং বিচিত্র জ্যোতিতে আকৃতি পৃথক করিয়া চিত্রিত করিয়াছে, সেইগুলিকে সেই তারকাগণের প্রহরী যুক্তিতে চিহ্নিত করিয়াছে, এবং স্বর্গীয় রাশিগুলিকে সত্য নামে অঙ্কিত করিয়াছে। কিন্তু এইগুলিকে, যাহারা স্বল্প জ্যোতিতে ছড়ানো, সদৃশ রূপের ও সমান দীপ্তির তারকা, সে আমাদের জন্য কোনও পরিচিত আকৃতিতে স্পষ্ট করিতে পারে নাই।
Hanc Aries
tegit, et squammoso corpore Pisces,
fluminis illustris
tangentem corpore ripas.
Namque etiam
Eridanum cernes in parte Iocatum
390
caeli,
funestum magnis cum viribus amnem,
quem lacrymis moestae
Phaethontis saepe sorores
sparserunt, letum moerenti voce canentes.
Hunc Orionis
sub laeva cernere planta
Serpentem
poteris; proceraque Vincla videbis,
395
quae
retinent Pisces, caudarum parte locata,
flumine
mixta retro ad Pistricis terga reverti.
Hic una stella
nectuntur, quam jacit ex se
Pistricis spina
valida cum luce refulgens.
Exinde exiguae
tenui cum lumine multae
400
inter
Pistricem fusae sparsaeque videntur
atque
gubernaclum stellae quas contegit omnes
formidans acrem morsum
Lepus. His neque nomen,
nec
formam Veteres certam statuisse videntur.
Nam quas
sideribus claris natura polivit,
405
et
vario pinxit distinguens lumine formas,
has ille astrorum custos ratione notavit,
signaque
signavit caelestia nomine vero.
Has autem, quae sunt parvo cum lumine fusae,
consimili
specie stellas, parilique nitore,
410
non
potuit nobis nota clarare figura.
36 দক্ষিণ মীন (Piscis Australis). অতঃপর যাহাকে সচরাচর দক্ষিণ মীন বলা হয়, তাহা মকর অপেক্ষা নীচে, দক্ষিণের দিকে আবর্তিত হয়, তিমিরাক্ষসের প্রতি দৃষ্টি রাখিয়া, ঐ মীনদ্বয় হইতে বহুদূরে সংলগ্ন হইয়া।
Exinde,
Australem soliti quem dicere Piscem,
volvitur
inferior Capricorno versus ad Austrum,
Pistricem observans, procul illis Piscibus haerens.
37 কুম্ভ (Aquarius). কিন্তু নিকটেই তুমি দেখিবে, সকলে নামহীন, তিমিরাক্ষস ও যাহাকে দক্ষিণের মীন বলিয়াছি তাহার মধ্যে, দীপ্যমান কুম্ভের পদের নীচে ছড়ানো তারকাগুলি। তাহাদের পাশে কুম্ভ আপন দক্ষিণ হস্ত হইতে অস্পষ্ট স্রোত ঢালিয়া দেয়, যাহা আপন তারকাগণের ক্ষীণ শুভ্রতায় দীপ্ত হয়। তথাপি অনেকের মধ্যে দুইটি জ্যোতি সুবিস্তৃতভাবে দীপ্ত হয়: একটি দৃষ্ট হইবে কুম্ভের বৃহৎ পদের নীচে; অপরটি, উৎসের শীতল স্রোত হইতে পতিত হইয়া, তিমিরাক্ষসের কণ্টকযুক্ত পুচ্ছের নীচে সংলগ্ন হইয়াছে; এই ক্ষীণ তারকাগুলিকে জল নামে অভিহিত করা হয়। এইখানে অন্যগুলি উড়িয়া বেড়ায়, স্বল্প জ্যোতিতে উজ্জ্বল, এবং মহৎ ধনুর্ধরের পদের অগ্রবর্তী পদচিহ্নের নীচে যায়, এবং অস্পষ্ট হইয়া, নামহীন অবস্থায় সরিয়া পড়ে।
At prope conspicies expertes nominis omnes,
415
inter
Pistricem et Piscem quem diximus Austri,
stellas
sub pedibus sparsas radiantis Aquari.
Propter
Aquarius obscurum dextra nigat amnem,
exiguo
qui stellarum candore nitescit.
E multis tamen
his duo late lumina fulgent:
420
unum
sub magnis pedibus cernetur Aquari:
quod
superest, gelido delapsum flumine fontis,
spiniferam subter caudam Pistricis adhaesit;
hae
tenues stellae perhibentur nomine Aquai.
Hic aliae
volitant parvo cum lumine clarae,
425
atque
priora pedum subeunt vestigia magni
Arcitenentis,
et obscurae sine nomine cedunt.
38 বেদি (Ara). অতঃপর তুমি দীপ্যমান বৃশ্চিকের হুলের পাশে দেখিবে বেদি, যাহাকে দক্ষিণবায়ুর নিঃশ্বাস আপন দমকায় কোমলভাবে স্পর্শ করে, যাহা স্বল্প সময়ের জন্য ঊর্ধ্বদেশের চৌকাঠ অতিক্রম করিয়া ভাসিয়া যায়: কারণ তাহা দূরে, আর্কতুরুসের বিপরীত অংশে স্থাপিত। আর্কতুরুসকে জুপিটার ঊর্ধ্বে মহৎ পরিসর দিয়াছিলেন; বেদিকে তিনি নিম্নাংশে এক ক্ষুদ্র কক্ষপথ দিয়াছিলেন। তথাপি এই রাত্রি, আপন চিরন্তন গতিতে এই প্রদেশ পরিদর্শন করিয়া, নাবিকদিগকে সংকেত দিয়াছিল, যাহা সকলে চিনিতে পারে, সর্বদিক হইতে মানুষের ভয়াবহ বিপদে দয়া অনুভব করিয়া। কারণ যখন তুমি দেখিবে, কৃষ্ণ মেঘ ব্যতীত দীপ্যমান, বেদি আকাশের মধ্যপ্রদেশের নীচে স্থাপিত, উহার ঊর্ধ্বাংশ অন্ধকার কুয়াশায় আবৃত, তখন তাহা এড়াইয়া, দক্ষিণবায়ুকে তাহার প্রবল বলসহ পরিত্যাগ করিও: যাহাকে যদি তুমি, দূরদর্শী হইয়া, এড়াইয়া থাক, সমস্ত সরঞ্জাম সাবধানে স্থাপন করিয়া, তবে তরঙ্গের মধ্য দিয়া নিরাপদে পিছলাইয়া যাইবে। কিন্তু যদি প্রচণ্ড দমকায় কোনও ভারী বায়ু আপতিত হয়, তবে তাহা দৃঢ় কাঠের চাপে উচ্চ মাস্তুল ভাঙিয়া ফেলিবে, যাহাতে কোনও কিছুই সেই উগ্র ঝড় প্রশমিত করিতে না পারে, যদি না বেদি উত্তরের দিক হইতে অন্ধকার মেঘ তাড়াইয়া দিতে শুরু করে, এবং সহসা ঝিরিঝিরি বায়ুতে তাহা ছিন্ন করিয়া দেয়।
Inde Nepae cernes propter fulgentis acumen
Aram,
quam flatu permulcet spiritus Austri,
exiguo
superum quae limina tempore tranat:
430
nam
procul Arcturo est adversa parte locata.
Arcturo magnum
spatium supera dedit, orbem
Jupiter huic
parvum inferiore in parte locavit.
Haec tamen
aeterno invisens loca curriculo nox
signa
dedit nautis, cuncti quae noscere possent,
435
commiserans
hominum metuendos undique casus.
Nam quum
fulgentem cernes, sine nubibus atris,
Aram sub media
caeli regione locatam,
a summa
parte obscura caligine tectam,
tum
validis fugito devitans viribus Austrum:
440
quem si
prospiciens vitaveris, omnia caute
armamenta
locans, tuto labere per undas.
Sin gravis
inciderit vehementi flamme ventus,
perfringet celsos defixo robore malos,
ut res
nulla feras possit mulcere procellas,
ni
parte ex Aquilonis opacam pellere nubem
coeperit, et subitis
auris diduxerit Ara.
39 কেন্তাউরুস (Centaurus). কিন্তু যদি কেন্তাউরুস আকাশের মধ্যভাগে আপন স্কন্ধ রাখে, এবং সে স্বয়ং নীলবর্ণ মেঘে আবৃত হইয়া বাহিত হয়, এবং বেদিকে আচ্ছন্ন করিয়া এক ক্ষীণ ছায়ায় বসন পরায়, তবে রাশিগুলির অস্তে পশ্চিমবায়ুর বল ভয়ের যোগ্য। কিন্তু সেই কেন্তাউরুস, এক উচ্চ আসনে স্থাপিত, যেখানে বৃশ্চিক প্রজ্বলিত ও উজ্জ্বল হইয়া আপনাকে আগাইয়া আনে, তাহার নীচে আপন পুরুষ-অংশ সম্মুখে বহন করিয়া সে সরিয়া যায়, দ্রুত আপন অশ্ব-অংশ দংষ্ট্রাদ্বয়ের নীচে যোজিত করিতে। এইখানে আপন দক্ষিণ হস্ত প্রসারিত করিয়া, যেখানে সেই বিশাল চতুষ্পদ ধৃত, যাহাকে গ্রিকদের কেহই কোনও নিশ্চিত নাম দেয় নাই, সে প্রসারিত করে, এবং নিষ্ঠুর হইয়া দীপ্যমান বেদির দিকে অগ্রসর হয়।
Sin humeros
medio in caelo Centaurus habebit,
ipseque caerulea contectus nube feretur,
atque
Aram tenui caligans vestiet umbra,
450
ad
signorum obitum vis est metuenda Favoni.
Ille autem
Centaurus in alta sede Iocatus,
qua
sese clarum collucens Scorpius infert,
hac subter partem praeportans ipse virilem
cedit,
Equi partes properans subjungere Chelis.
455
Hic dextram
porgens, quadrupes qua vasta tenetur,
quam
nemo certo donavit nomine Graium,
tendit,
et illustrem truculentus cedit ad Aram.
40 জলসর্প (Hydra). এইখানে নিম্নাংশ হইতে আপনাকে উত্থিত করে জলসর্প, শিরোমুখী পতনে, বঙ্কিম দেহে সরীসৃপ গতিতে। আপন মস্তক ও নয়ন বৃশ্চিকের পৃষ্ঠের দিকে ঘুরাইয়া, এবং উত্তল কুণ্ডলীতে সিংহের নিম্নাংশের নীচে দিয়া গিয়া, সে আপন মসৃণ পুচ্ছে কেন্তাউরুসকে পিচ্ছিল হইয়া স্পর্শ করে: এবং তাহার কুণ্ডলীর মধ্যভাগে দীপ্যমান চষক প্রতিভাত হয়: উহার প্রান্তে কাক, পক্ষাবৃত দেহে ঝিকমিক করিয়া, আপন চঞ্চুতে ঠোকর মারে। এবং এইখানে, ঠিক যমজগণের নীচে, কুক্কুরের পূর্বে, সে আছে, যাহাকে গ্রিক নামে প্রোকুয়োন বলা হয়। এই সেই রাশিগুলি, যাহা রাত্রিকালে দর্শন করিয়া, এবং বিশ্বের চিরন্তন গতি জানিতে ইচ্ছা করিয়া, তুমি বিধিসম্মত গতিতে আকাশ পরিভ্রমণ করিতে দেখিবে। কারণ যে পাঁচটি তারকা দ্বাদশ রাশির কক্ষপথ ধরিয়া সরিতে অভ্যস্ত, তাহাদিগকে অভিন্ন যুক্তিতে চিহ্নিত করা যায় না; কারণ তাহারা গতিতে যে পদচিহ্ন রচনা করে, তাহা সর্বদা একই পরিসরে ক্ষয়প্রাপ্ত হইয়া বাহিত হয় না। এইরূপে তাহারা আকাশের মেঘের মধ্য দিয়া ভ্রাম্যমাণ হইয়া ঘুরিতে পছন্দ করে, এবং বিচিত্র গতিতে আপন কক্ষপথ পরিমাপ করিতে। ইহারা দীর্ঘকালের মহৎ বৎসর রচনা করে, যখন তাহারা আকাশের আচ্ছাদনের তলে একই রাশিতে ফিরিয়া আসে: যাহাদের সমগ্র গতি আমি এখন উন্মোচন করিতে পারি না। কিন্তু এইগুলি, যাহা সর্বদা নির্দিষ্ট কক্ষপথে আবর্তিত হয়, স্থির, সেগুলিকে মহৎ বৃত্তগুলির সঙ্গে একত্রে আমি জনগণের জন্য প্রকাশ করিব।
Hic sese
infernis de partibus erigit Hydra
praecipiti lapsu, flexo cum corpore serpens.
460
Haec caput atque oculos torquens ad terga Nepai,
convexoque sinu subiens inferna Leonis,
Centaurum leni
contingit lubrica cauda:
in
medioque sinu fulgens Cratera relucet:
extremum
nitens plumato corpore Corvus
465
rostro tundit. Et hic,
Gemninis est ille sub ipsis
ante
Canis, Graio Procyon qui nomine fertur.
Haec sunt, quae
visens nocturno tempore signa,
aeternumque volens mundi cognosecre motum,
legitimo
cernes caelum lustrantia cursu.
470
Nam quae
per bis sex Signorum labier orbem
quinque
solent stellae, simili ratione notari
non
possunt; quia, quae faciunt vestigia cursu,
non
eadem semper spatio protrita feruntur.
Sic malunt
errare vagae per nubila caeli,
475
atque
suos vario motu metirier orbes.
Hae faciunt
magnos Ionginqui temponis annos,
quum
redeunt ad idem caeli sub tegmine signum:
quarum
ego nunc nequeo totos evolvere cursus.
Verum haec,
quae semper certo volvuntur in orbe,
480
fixa, simul magnos
edemus gentibus orbes.
41 স্বর্গীয় বৃত্তসমূহ. চারিটি বৃত্ত, চিরন্তন জ্যোতিতে আকাশ পরিভ্রমণ করিয়া, বাহিত হয়, তারকাবাহী, আপন রাশিগুলি বহন করিয়া, পৃথিবীকে আলিঙ্গন করিয়া, আকাশের আচ্ছাদনের তলে অবলম্বিত হইয়া: ইহাদের হইতে তুমি বৎসরগুলির ক্ষণস্থায়ী জ্যোতি শিখিবে, যাহা ঘন রাশিতে চিহ্নিত হইয়া দেখা সম্ভব হইবে। অতঃপর সেই মহৎ বৃত্তগুলি, মহৎ জ্যোতিতে প্রশস্ত, পরস্পর বদ্ধ এবং স্বর্গীয় গ্রন্থিতে যোজিত, দুইটিকে তুমি অপর দুইটি হইতে সমান দূরত্বে স্থাপিত দেখিবে। কারণ যদি তুমি, রাত্রিকালে আকাশ চিনিয়া লইতে গিয়া, যখন কোনও আচ্ছন্নকারী মেঘ তারকাগুলি মুছিয়া দেয় নাই, এবং চন্দ্রও পূর্ণ জ্যোতিতে তারকাগুলিকে পরাভূত করে নাই, এক মহৎ শুভ্র বৃত্তকে স্পষ্ট হইয়া সরীসৃপ গতিতে চলিতে দেখিয়া থাক: ইহা চিহ্নিত, সেই ক্ষীরবৎ বৃত্ত, অতিরিক্ত শুভ্রতায় দীপ্যমান। ইহা কোনও অবিচ্ছিন্ন কক্ষপথ বুনিয়া শেষ করে না। চারিটি অন্য বৃত্ত সদৃশ আকারে দীপ্ত হইয়া বাহিত হয়: কিন্তু বলা হয় যে ইহা পরিসরে ঊর্ধ্বস্থ দুইটিকে বহুগুণে অতিক্রম করে, এবং সুবিস্তৃতভাবে আকাশের গহ্বর পরিভ্রমণ করে। ইহাদের একটি, উত্তরের ঝিরিঝিরি বায়ু স্পর্শ করিয়া আবর্তিত হয়, যমজগণের উজ্জ্বল মুখ খুঁজিয়া; অতঃপর সেই প্রজ্বলিত জানু আপন মধ্যে ধরিয়া, সারথির উভয় স্কন্ধ বহন করে। ইহাকে পেরসেউস আপন বাম জঙ্ঘা ও বাম স্কন্ধে স্পর্শ করে। কিন্তু ইহা আন্দ্রোমেদার দক্ষিণ পার্শ্বে ধৃত; তাহার হস্ত উত্তরের দিকে, তাহার কনুই দক্ষিণের দিকে চাহিয়া থাকে। অশ্ব ইহাতে আপন দুই পদ স্থাপন করে; এবং একইসঙ্গে পক্ষীটি আপন মস্তক স্থাপন করে, এবং বঙ্কিম দেহে আপন পৃষ্ঠ। সর্পধারী আপন স্কন্ধে ইহার বিরুদ্ধে ভর দেয়। সে পশ্চাতে সরিয়া, কুমারী, আপন দেহে ইহা এড়াইয়া, দক্ষিণের অনুসরণ করে। কিন্তু সমগ্র পরিসর আবৃত করিবে মহৎ সিংহ, এবং কর্কট, উজ্জ্বল জ্যোতিতে দীপ্যমান, যাহাতে স্থির হইয়া গ্রীষ্মের সূর্য আপন ধাবন ফিরাইয়া লয়, আপন দেহের মধ্যভাগে নিজ গতি চিহ্নিত করিয়া। এইখানে ইহা সম্পূর্ণ মধ্যভাগে বিভক্ত: সেই কর্কট, খোলসের উত্তল আচ্ছাদনের তলে, ভিতরে ও বাহিরে জ্যোতি রাখে: কিন্তু উগ্র সিংহের ভয়ঙ্কর শক্তি আপন বলিষ্ঠ বক্ষ ও উদর দিয়া এই বৃত্ত অধিকার করে। এই বৃত্তকে আট ভাগে বিভক্ত করিয়া যদি তুমি চিনিতে পার, তবে দেখিবে যে ঊর্ধ্ব কক্ষপথে পাঁচ ভাগ সমান দূরত্বে আবর্তিত হয়, এবং তিন ভাগ অবশিষ্ট থাকে, যাহাদিগকে রাত্রিকালে অধোলোকের শক্তি অধিকার করে। সেই একটি কর্কটের সঙ্গে উত্তরের বায়ু হইতে যুক্ত হয়; অপরটি অধোলোকের দক্ষিণবায়ু হইতে, বিপরীত দিকে ভর দেয়। মধ্যভাগ বণ্টন করিয়া ইহা নীচে দিয়া মকরকে কাটিয়া যায়, এবং শীতল স্রোত-নিঃসারী কুম্ভের পদ, এবং নীলবর্ণ তিমিরাক্ষসের পুচ্ছ, এবং সেই দীপ্যমান শশক; অতঃপর কুক্কুরের পদ, এবং একইসঙ্গে উজ্জ্বল জ্যোতিসহ সুবিশাল আর্গীয় নৌকাকে ধরিয়া রাখে; এবং কেন্তাউরুসের পৃষ্ঠ, এবং বৃশ্চিকের হুল বহন করে: অতঃপর ধনুর্ধরের স্থিরীকৃত ধনুক অধিকার করে। এই বৃত্ত, উত্তরের স্বচ্ছধ্বনি বায়ু হইতে দক্ষিণের দিকে সরিয়া, সর্বশেষে সূর্যের প্রজ্বলিত চক্রকে স্পর্শ করে; সেইখান হইতে, শীতকালে বাঁকিয়া, সে ঊর্ধ্বের আসন পুনরায় গ্রহণ করে। এই বৃত্তকে রাত্রির পাঁচ ভাগ নির্ধারিত, ঊর্ধ্বে তিন ভাগ আলোকের বলিয়া কথিত হয়। এই দুইয়ের মধ্যে সে মধ্যভাগ ধরিয়া রাখে বলিয়া দৃষ্ট হয়, যত বড় দীপ্যমান ক্ষীরবৎ বৃত্ত হইবে ঠিক তত বড়: যাহাতে শরৎকালে, এবং পুনরায় বসন্তের আলোয়, সূর্য দিবসের পরিসরকে রাত্রির কালের সমান করিয়া দেয়। ইহাকে ধরিয়া মেষ সমগ্র দেহে ম্লানভাবে দীপ্ত হয়, এবং বিশাল বৃষ আনত জানুতে ভর দেয়। ওরিয়ন আপন উজ্জ্বল বক্ষে ইহা স্পর্শ করিয়া বাহিত হয়। জলসর্প আপন বাঁকে ইহা ধরিয়া রাখে; চষক ও কাক ইহাতে সংলগ্ন, এবং দংষ্ট্রাদ্বয়ের কয়েকটি তারকা: একইসঙ্গে সর্পধারীর জানুদ্বয়, এবং মহান্ জুপিটারের পক্ষযুক্ত বার্তাবাহক পক্ষী আগাইয়া আসে; পাশেই অশ্ব আপন মস্তক ও গ্রীবার জ্যোতিতে ইহা স্পর্শ করে। ইহাদিগকে সমান দূরত্বে পৃথক রাখিয়া অক্ষ ধরিয়া রাখে, আকাশের সর্বোচ্চ শিখর হইতে ইহাদের মধ্য দিয়া অতিক্রম করিয়া। কিন্তু সেই চতুর্থ বৃত্ত, আপন উজ্জ্বল জ্যোতিসহ, আপন সর্বপ্রান্তে সর্বপ্রান্তস্থ বৃত্তগুলিকে ধরিয়া রাখে, এবং একইসঙ্গে মধ্যভাগে আপন মধ্যাংশ হইতে বিভক্ত হয়, এবং তির্যক হইয়া ইহাদের মধ্যে জ্যোতিসহ বাহিত হয়: যাহাতে কেহই, যাহাকে পবিত্র হস্তে পরমপণ্ডিতা
পাল্লাস স্বয়ং কারিগরির মূলনীতিতে নিপুণ শিল্প দান করিয়াছেন, এমন কুশলতায় এই পাকানো বৃত্তগুলি ছাঁটিতে পারিবে না, যেমন তাহারা আকাশে দিব্য শক্তিতে বাঁকানো, পৃথিবীকে বেষ্টন করিয়া, জ্যোতিতে বিশ্ব অলংকৃত করিয়া, আড়াআড়ি শিখরে অবলম্বিত তারকাগুলিকে ধরিয়া রাখিয়া। এই চারিটি সকলেই একই গতিতে আবর্তিত হয়। কিন্তু কেবল একটিই, তির্যকভাবে তিন বৃত্তের মধ্যে জড়িত হইয়া, আপন ধাবন ভূমির ঊর্ধ্বে ততটাই উচ্চে ধরিয়া রাখে, যত পরিসরে কর্কট মকর হইতে পৃথক; এবং ভূমির নীচে পরিসর অবশ্যই সমান হইবে। এবং আমরা আপন দৃষ্টি হইতে যত রশ্মি নিক্ষেপ করি, যাহা দ্বারা আকাশের এই উত্তল বৃত্ত স্পর্শ করি, ততগুলি ভাগ ইহার নীচে স্থান পাইতে পারিবে, সমান পরিসরে প্রত্যেকে দুইটি করিয়া স্বর্গীয় রাশি ধরিয়া রাখিয়া। ইহাকে গ্রিকেরা রাশিচক্র বলিয়া ডাকে; এবং আমাদের লাতিনেরা সত্য নামে ইহাকে রাশিবাহী বৃত্ত বলিবে: কারণ আবর্তিত হইয়া ইহা দ্বাদশ প্রজ্বলিত রাশি বহন করে। উষ্ণতাবাহী কর্কট আপন উত্তপ্ত তারকাগুলি বিস্তার করিতেছে। ইহার নীচে দীপ্যমান সিংহের ভয়ঙ্কর শক্তি সরিয়া আসে, যাহাকে লোহিত দেহে দীপ্যমান কুমারী অনুসরণ করে, অতঃপর উজ্জ্বল জ্যোতিতে সম্মুখে নিক্ষিপ্ত দংষ্ট্রাদ্বয়; এবং দীপ্যমান বৃশ্চিকের মহৎ শক্তি অনুসরণ করে। অতঃপর ধনুর্ধর আপন দক্ষিণ হস্তে বঙ্কিম ধনুক ধরিয়া রাখে। তাহার পরে মকর আপন মুখ লইয়া অগ্রসর হইতে থাকে। অতঃপর আর্দ্র কুম্ভ আপন স্থানে কক্ষপথের জন্য দীপ্ত হয়। অতঃপর আঁশযুক্ত মীনদ্বয় সর্পবৎ ক্রীড়া করে; যাহাদের সঙ্গী মেষ, অস্পষ্ট জ্যোতিতে সরিয়া চলিয়া, এবং বৃষ, আনত জানুতে, সম্মুখে নিক্ষিপ্ত দেহে, এবং যমজগণ, আপন জ্যোতিতে উজ্জ্বল অগ্নি নিক্ষেপ করিয়া। ইহাদিগকে সূর্য চিরন্তন জ্যোতিতে পরিভ্রমণ করিয়া আবর্তিত করে, আপন আবর্তনশীল গতিতে বাৎসরিক ঋতুগুলি সম্পন্ন করিয়া। যত পরিমাণ কক্ষপথ, সম্পন্ন হইয়া, ভূমির নীচে নিক্ষিপ্ত হয়, তত পরিমাণই ঊর্ধ্বে মর্ত্যদের জন্য উন্মুক্ত হইয়া থাকে। প্রতি রাত্রিতে সর্বদা ছয়টি রাশি সরিয়া পড়ে, এবং তত দীপ্যমান রাশি আকাশ পুনরায় দেখে। এই পরিসর অতিক্রম করিয়া রাত্রি আপন অন্ধ ছায়ায় সম্পন্ন করে, সেই পরিসর, যাহা রাত্রির প্রথমে ভূমির ঊর্ধ্বে অবশিষ্ট, রাশিবাহী বৃত্ত ও রাশিগুলির ক্রমে অবলম্বিত।
Quatuor,
aeterno lustrantes lumine mundum,
orbes
stelligeri portantes signa feruntur,
amplexi
terram, caeli sub tegmine fulti:
e
quibus annorum volitantia iumina nosces,
485
quae
densis distincta licebit cernere signis.
Tum magnos
orbes magno cum lumine latos,
vinctos inter se, et nodis caelestibus aptos,
atque
pari spatio duo cernes esse duobus.
Nam si nocturno
cognoscens tempore caelum,
490
quum neque caligans detersit sidera nubes,
nec
pleno stellas superavit lumine Luna,
vidisti
magnum candentem serpere Circum:
lacteus hic nimio
fulgens candore notatur.
Hic non
perpetuum detexens conficit orbem.
495
Quatuor huic
simili nitentes mole feruntur:
sed
spatio multum superis praestare duobus
dicitur,
et late caeli lustrare cavernas.
Quorum alter tangens Aquilonis vertitur auras,
ora
petens geminorum illustria; tum genus ardens
500
in sese
retinens Aurigae portat utrumque.
Hunc sura laeva
Perseus humeroque sinistro
tangit. At
Andromedae dextra de parte tenetur;
[cui manus ad Boream,
cubitus cuis spectat ad Austrum].
Imponitque pedes duplices Equus; et simul Ales
505
ponit avis caput, et
clinato corpore tergum.
Anguitenens
humeris connititur. Illa recedens
Austrum
consequitur devitans corpore Virgo.
At vero totum spatium convestiet orbis
magnu’
Leo, et claro collucens lumine Cancer,
510
in quo
consistens convertit curriculum Sol
aestivus,
medio distinguens corpore cursus.
Hic totus medius curco disjungitur: iste
subter
testarum cava tegmina, et intus et extra
lumen
habens: saevi sed vis horrenda Leonis
515
pectoribus validis, atque alvo possidet orbem.
Hunc octo in
partes divisum noscere circum
si
potes, invenies supero convertier orbe
quinque
pari spatio, partes tres esse relictas,
tempore
nocturno quas vis inferna frequentat.
520
[Ille
quidem a Boreae] Cancro connectitur [auris;]
alter
ab infernis [contra connititur] Austris.
Distribuens medium subter secat hic Capricornum,
atque pedes gelidum rivum fundentis Aquari,
caeruleaeque feram caudam Pistricis, et illum
525
fulgentem Leporem; inde pedes Canis, et simul
amplam
Argoam retinet
claro cum lumine Navem;
tergaque
Centauri, atque Nepai portat acumen:
inde
Sagittari defixum possidet arcum.
Hunc, a clarisonis auris Aquilonis ad Austrum
530
cedens,
postremum tangit rota fervida Solis;
exinde
in superas brumali tempore flexus
se
recipit sedes. Huic orbi quinque tributae
nocturnae
partes, supera tres luce dicantur.
Hosce inter
mediam partem retinere videtur
535
tantus quantus erit collucens lacteus orbis:
in quo
autumnali, atque iterum sol lumine verno
exaequat spatium lucis
cum tempore noctis.
Hunc retinens Aries sublucet corpore totus,
atque
genu flexo Taurus connititur ingens.
540
Orion claro
contingens pectore fertur.
Hydra tenet flexu; Cratera et Corvus adhaeret,
et
paucae e Chelis stellae: simul Anguitenentis
sunt genua, et summi Jovis Ales nuntius instat;
propter Equus capite,
et cervicum lumine tangit.
545
Hosce aequo spatio dejunctos sustinet axis,
Per medios
summo caeli de vertice tranans.
Ille autem
claro quartus cum lumine Circus
partibus extremis extremos continet orbes,
et
simul a medio media de parte secatur,
550
atque obliquus in his nitens cum lumine fertur:
ut
nemo, cui sancta manu doctissima
Pallas
solertem ipsa dedit fabricae rationibus artem,
tam
tornare cate contortos possiet Orbes,
quam
sunt in caelo divino numine flexi,
555
terram
cingentes, ornantes lumine mundum,
culmine
transverso retinentes sidera fulta.
Quatuor hi motu
cuncti volvuntur eodem.
Sed tantum
supera terras semper tenet ille
curriculum oblique implexus tribus orbibus unus,
560
quanto
est divisus Cancer spatio a Capricorno;
ac
subter terras spatium par esse necesse est.
Et quantos
radios jacimus de lumine nostro,
queis hunc convexum caeli contingimus orbem,
sex tantae poterunt sub eum succedere partes,
565
bina
pari spatio caelestia signa tenentes.
Zodiacum hunc
Graeci vocitant, nostrique Latini
orbem
signiferum perhibebunt nomine vero:
nam gerit hic
volvens bis sex ardentia signa.
Aestifer est
pandens ferventia sidera Cancer.
570
Hunc subter fulgens cedit vis torva Leonis,
quem
rutilo sequitur collucens corpore Virgo,
exin
projectae claro cum lumine Chelae;
ipsaque
consequitur lucens vis magna Nepai.
Inde
Sagittipotens dextra flexum tenet arcum.
575
Post hunc ore
fera Capricornus vadere pergit.
Humidus inde loci collucet Aquarius orbi.
Exin
squammiferi serpentes ludere Pisces;
queis
comes est Aries obscuro lumine labens,
inflexoque genu projecto corpore Taurus,
580
et Gemini clarum
jactantes lucibus ignem.
Haec Sol
aeterno convolvit lumine lustrans
annua
conficiens vertenti tempora cursu.
Hic quantum terris confectus pellitur orbis,
tantumdem
ille patens supera mortalibus exstat.
585
Sex
omni semper cedunt labentia nocte,
tot
caelum rursus fulgentia signa revisunt.
Hoc spatium tranans caecis nox conficit umbris,
quod
supera terras prima de nocte relictum
signifero
ex orbi’ et signorum ex ordine fultum.
590
42 রাশিগুলির উদয় ও অস্ত. কিন্তু যদি তুমি সূর্যের নিশ্চিত গতি জানিতে চাও, তবে রাত্রিকালে রাশিগুলির উদয়ের প্রতি নজর রাখিও; কারণ উদীয়মান তিতান সর্বদা একটি রাশি টানিয়া তোলে। কিন্তু যদি কোনও উচ্চ পর্বত, রাশিগুলি আড়াল করিয়া, বাধা দেয়, অথবা অন্ধ কুয়াশায় মেঘ আলো কাড়িয়া লয়, তবে স্বয়ং আকাশের আচ্ছাদন হইতে নিশ্চিত চিহ্নগুলি গ্রহণ করিয়া, তুমি সমস্ত উদয় ও অস্ত জানিতে পারিবে। কাহারা একত্রে উঠে, তাহা দেখিবে; কাহারা একই সময়ে রাত্রিকালে আপন অস্তের দিকে ঝাঁপাইয়া পড়ে, তাহা জানিবে। কারণ যেমাত্র কর্কট ঊর্ধ্বের জ্যোতিতে আপন সমগ্র দেহ তুলিয়াছে, অমনই মুকুট সরিয়া নামিয়া যায়; এবং মীনের পুচ্ছ পর্যন্ত নিম্নপ্রদেশ পরিদর্শন করে। তারকায় চিহ্নিত মুকুট আপন এক অর্ধাংশ ইতিমধ্যেই ঊর্ধ্বে রাখে, এবং অপর অংশ হইতে সে পশ্চাতে চালিত: যাহাকে তথাপি মীন অনুসরণ করে, সম্পূর্ণ ছায়ার দিকে টানা হয় নাই, বরং আপন ঊর্ধ্বদেহে আবৃত হইয়া সরিয়া যায়: এবং সর্পধারী জানু হইতে স্কন্ধ পর্যন্ত, আপন বলিষ্ঠ গ্রীবা হইতে সেই বৃহৎ বঙ্কিম সর্পকে আড়াল করে। এখন সত্যই ভল্লুকপালক অসমান অংশে বিভক্ত হয়: কারণ আকাশের উজ্জ্বল অংশ হইতে তাহাকে ক্ষুদ্রতর দেখা যায়; বৃহত্তর হইয়া, নিম্নে চালিত, সে নিম্ন ছায়া অধিকার করে। অস্তের সময় সে চারিটি রাশি আপন সঙ্গে রাশিবাহী বৃত্ত হইতে টানিয়া নামাইতে অভ্যস্ত; অতঃপর সে বিলম্বে সরিয়া যায়, যখন সে ঊর্ধ্বের আলোয় আপনাকে তৃপ্ত করিয়াছে, রাত্রির মধ্যভাগের পর উজ্জ্বল দেহে নামিয়া। এই অস্পষ্ট রাশিগুলিকে পৃথিবী আবর্তিত হইয়া আড়াল করে। কিন্তু অপর দিকে, উজ্জ্বল জ্যোতিসহ, ভ্রমণ করে ওরিয়ন, আপন স্কন্ধে ও প্রশস্ত বক্ষে দীপ্যমান, এবং দক্ষিণ হস্তে জ্যোতিহীন নয় এমন তরবারি ধরিয়া। কিন্তু যখন ভূমি হইতে সিংহের শক্তি উন্মোচিত হয়, কর্কট আপন উজ্জ্বল উদয়ে যাহা কিছু তুলিয়াছিল সেই সমস্ত আচ্ছন্ন হইয়া সরিয়া যায়; একইসঙ্গে ঈগলের মহৎ শক্তি চালিত হয়, এবং বঙ্কিম দেহে অবনত হাঁটুগাড়া এখন প্রায় ঊর্ধ্বের জ্যোতি হইতে বিতাড়িত হইয়া সরিয়া যায়: কিন্তু আপন বাম জানু, এবং উজ্জ্বল পদতল সে ঊর্ধ্বে রাখিয়া যায়। তখন তাহার সম্মুখে উদিত হয় জলসর্পের উজ্জ্বল মস্তক, এবং শশক, এবং প্রোকুয়োন, যে প্রজ্বলিত হইয়া কুক্কুরের পূর্বে আপনাকে আগাইয়া আনে; অতঃপর কুক্কুরের প্রথম পদচিহ্ন দৃষ্ট হয়। আকাশ হইতে অনেক রাশি তাড়াইয়া দিয়া, সহসা উদিত হয় উজ্জ্বল জ্যোতিতে দীপ্যমান কুমারী। কুল্লেনীয় বীণা উজ্জ্বল হইয়া সরিয়া যায়, ডলফিন তরঙ্গের নীচে ডুবিয়া যায়, একইসঙ্গে তীর চালিত হইয়া আবৃত হয়, এবং পক্ষী আপন পুচ্ছের প্রান্ত ও পক্ষের অগ্রভাগের দিকে সরিয়া যায়, এবং মহৎ নদীও একইসঙ্গে নামিয়া পড়ে। এইখানে অশ্ব আপন মস্তক ও দীর্ঘ গ্রীবা হইতে ম্লান হইয়া যায়। আরও দূরে এখন উজ্জ্বল দেহে সর্প উদিত হয়; এবং জলসর্প চষক পর্যন্ত মর্ত্যদের জন্য দীপ্ত হয়। অতঃপর কুক্কুর আপন পশ্চাৎ-পদ এখন প্রদর্শন করে, এবং তাহার পরে সে স্বয়ং উজ্জ্বল জ্যোতিসহ পশ্চাৎভাগ টানিয়া লয়। নৌকা অনুসরণ করে, আকাশের জ্যোতির মধ্য দিয়া পিছলাইয়া; ইহা রশ্মিযুক্ত কাষ্ঠে আপন মধ্যবর্তী মাস্তুল প্রদর্শন করে; এবং দেখো, এখন অবশেষে কুমারী আপন সমগ্র দেহে আগাইয়া আসিয়াছে। কিন্তু যখন দংষ্ট্রাদ্বয় অস্পষ্ট দেহে আগাইয়া আসে, তখন একইসঙ্গে প্রচুর আলোসহ বুটেস উদিত হয়, যাহার ঘুরানো দেহে আর্কতুরুস নিবদ্ধ; এবং দেখো, এখন সমগ্র আর্গো, ঊর্ধ্বে দীপ্যমান হইয়া, আগাইয়া পিছলায়, এবং জলসর্প, যেহেতু আকাশে সুবিস্তৃতভাবে ধৃত, এখনও সম্পূর্ণ প্রকাশিত নয়; কারণ ছায়া তাহার পুচ্ছ আবৃত করে। কিন্তু সর্পধারী নবায়িত আলোয় পুনরায় দীপ্ত হয়। এখন আপন দক্ষিণ জানু, এবং আলোয় শোভিত জঙ্ঘা তুলিয়া ধরে সেই, যে নামহীন, প্রসিদ্ধ নামে হাঁটুগাড়া, যে সর্বদা আর্কাদীয় বীণার সীমানা স্পর্শ করে; যাহাকে আমরা প্রায়ই এক ও অভিন্ন রাত্রিতে নির্বাপিত ও উদিত দেখিয়াছি, যেন সে আপন ক্ষুদ্র কক্ষপথ অতিক্রম করিয়া উহাকে দ্বিগুণ করিয়াছে। সে আপন জানু ও জঙ্ঘা দংষ্ট্রাদ্বয়ের সঙ্গে উচ্চে তুলিয়া ধরে: কিন্তু সে স্বয়ং, শিরোমুখী হইয়া, অন্ধকার রাত্রিতে ধৃত থাকে, যতক্ষণ বৃশ্চিক ও ধনুর্ধর আকাশের জ্যোতি পরিদর্শন করে। কারণ বৃশ্চিক আপন সঙ্গে আপন মধ্যভাগ বিস্তার করিবে; কিন্তু ধনুক, উদিত হইয়া, আকাশে আপন সমগ্র দেহ তুলিতে চেষ্টা করিবে। সে তিন রাশিসহ উত্থিত হইয়া সমগ্র দেহে দীপ্ত হয়: কিন্তু মুকুট আপন মধ্যভাগ হইতে উদিত হয়, এবং কেন্তাউরুসের পুচ্ছ সর্বপ্রান্তের শুভ্রতায় দীপ্ত হয়। এইখানে এখন সমগ্র অশ্ব আপনাকে অন্ধ ছায়ায় লুকায়, যাহার পাশ দিয়া লোহিত পক্ষে দীপ্যমান পক্ষী উড়িয়া যায়। আন্দ্রোমেদার উজ্জ্বল মস্তক অস্ত যায়, এবং ভয়ঙ্কর তিমিরাক্ষস নামিয়া পড়ে, সর্বনাশা হইয়া আপন ভয়ঙ্কর ভোজ খুঁজিয়া। তাহার বিরুদ্ধে কেফেউস আপন করতল প্রসারিত করিতে বিরত হয় না: সে মেরুদণ্ড পর্যন্ত আপনাকে ডুবাইয়া নীলিমায় লুকাইয়া পড়ে। কিন্তু কেফেউস আপন মস্তক, স্কন্ধ ও করতল পশ্চাতে হেলাইয়া দেয়। কিন্তু যখন বৃশ্চিকের প্রচণ্ড শক্তি উদিত হইয়াছে, সুবিস্তৃত হইয়া উড়িয়া, সে ভূমিতে পিছলাইয়া পড়ে; এবং ওরিয়ন, ভয়ে আহত হইয়া, তাহার সঙ্গে লুকাইয়া পড়ে। হে কুমারী, তোমার অনুমতিতে আমি এই ভয়ের কারণ ব্যাখ্যা করিব: আমার কাছে, প্রার্থনা করি, প্রসন্ন হইয়া এসো,
দিয়ানা। ইহা মানুষের জনশ্রুতি, এই গুজব ভূমি জুড়িয়া ঘুরিয়া বেড়ায়; যে ওরিয়ন এককালে, লোকে বলে, দিয়ানার উপর সবলে হাত তুলিয়াছিল, উন্মত্ত হইয়া উচ্চ পাহাড়ে ভ্রমণ করিতে করিতে, যে পাহাড়গুলি
কিউস ধরিয়া রাখে,
এজীয় জলাবর্তে নিবদ্ধ, কিউস, যাহার বাহু সবুজ দ্রাক্ষালতা আপন আবরণে বসন পরায়। সে, ক্রুদ্ধ হইয়া, উন্মত্ত হৃদয়ে বন্য পশু বধ করিত,
ওয়েনোপিয়োনের দীপ্ত ভোজ সাজাইতে উৎসুক হইয়া। কিন্তু সহসা দিয়ানার পদাঘাতে আহত হইয়া দ্বীপটি বিদীর্ণ হইল, এবং ছিন্নভিন্ন শিলা উপড়াইয়া আঘাত করিল, এবং অন্ধ গহ্বরগুলি আলোয় উদ্ভাসিত করিল: যাহা হইতে এক বিশাল দেহে, তাহার সম্মুখে, উঠিয়া আসিল শত্রুভাবাপন্ন বৃশ্চিক, আপন সম্মুখে শোকাবহ হুল বহন করিয়া। সে আপন শিকারে লুব্ধ সেই শিকারিকে এক প্রবল আঘাতে বিদ্ধ করিল, ক্ষতপথে শিরায় মরণাত্মক বিষ গাঁথিয়া দিয়া: সে, মরিতে মরিতে, আপন ভারী দেহে ভূমি ঢাকিয়া দিল। এই কারণে, যখন বৃশ্চিক আপন মহৎ জ্যোতিতে উঠিয়া আসে, ওরিয়ন পলায়ন করিয়া আপন দেহ ভূমিতে সমর্পণ করে। তখন সত্যই আন্দ্রোমেদা পলায়ন করে, এবং নেপতুনীয় তিমিরাক্ষস সম্পূর্ণ লুকাইয়া থাকে; কেফেউস দেহে বিপরীতমুখী হইয়া সরিয়া যায়, আপন দেহের মধ্যভাগে সর্বপ্রান্তের ভূমি স্পর্শ করিয়া। সে আপন মস্তক ও ঊর্ধ্বাংশ ডুবাইতে পারে; কিন্তু নিম্ন ছায়া কখনও তাহার কটিদেশকে বসন পরাইবে না: কারণ ভল্লুকদ্বয়, আপন জ্যোতিতে পরিভ্রমণ করিয়া, তাহার জঙ্ঘা ধরিয়া রাখে। সেও একইসঙ্গে পিছলায়, অশ্রুসিক্ত হইয়া আপন কন্যাকে খুঁজিয়া, কাসিয়েপেইয়া; এবং সে সম্মানসহ আকাশ হইতে চালিত হয় না, বরং বাহিত হয়: কারণ প্রথমে শিখর উল্টাইয়া ভূমি স্পর্শ করিয়া, পরে স্কন্ধে, আসন উল্টাইয়া, সে ফিরিয়া যায়। এই দণ্ড তাহাকে দয়াময়ী
নেরেইদেরা আরোপ করে, যাহাদের সঙ্গে, লোকে বলে, সে সৌন্দর্যে প্রতিযোগিতায় সাহস করিয়াছিল। সে আনত হইয়া অস্ত যায়: কিন্তু মুকুটের অপর অংশ উদিত হইয়াছে, এবং এখন সমগ্র জলসর্প আপন পুচ্ছসহ বিস্তৃত হয়। কিন্তু কেন্তাউরুস আপন মস্তক, এবং সমগ্র আপনাকে, অন্ধকার তিমির হইতে উদ্ধার করে, আপন অগ্রপদের ক্ষুদ্র পদচিহ্ন আবৃত রাখিয়া: যেমাত্র সে আপন জ্যোতি বিস্তার করে: সে স্বয়ং দক্ষিণ হস্তে বন্য পশু ধরিয়া রাখে। কিন্তু অবশিষ্টগুলি মহৎ ধনুকের উদয়ের প্রতীক্ষা করে। অতঃপর আগাইয়া পিছলায় সর্পধারী, মস্তক ও হস্তসহ: একইসঙ্গে সর্প তুলিয়া আনে আপন মস্তক, এবং বঙ্কিম দেহের সর্বোচ্চ জ্যোতি। এইখানে সেই হাঁটুগাড়া উদিত হয়, দেহে বিপরীতমুখী হইয়া, আপন উদর, পা, স্কন্ধ, এবং একইসঙ্গে বক্ষ পরিভ্রমণ করিয়া, এবং দক্ষিণ হস্তে আনন্দময় জ্যোতিতে আপন রশ্মি নিক্ষেপ করিয়া। অতঃপর, ধনুর্ধর যখন ঊর্ধ্বের আলো পরিদর্শন করিতে শুরু করিয়াছে, তখন হাঁটুগাড়ার মস্তক উদিত হয়, এবং একইসঙ্গে উজ্জ্বল বীণা আপনাকে তুলিয়া ধরে, এবং কেফেউস আপন দেহে আগাইয়া আসে। সেই প্রজ্বলিত কুক্কুর আপন সমগ্র দেহসহ সরিয়া যায়। ওরিয়ন লুকাইয়া পড়ে, এবং শশকও ছায়ায় লুক্কায়িত হইয়া অস্ত যায়; সারথির নিম্ন জ্যোতিগুলি আপন পতনে নামিয়া পড়ে। অতঃপর মকর, নামিয়া, উচ্চ শিখর হইতে তাড়াইয়া দেয় সারথিকে, এবং সন্নিকট ছাগীকে, এবং একইসঙ্গে ক্ষুদ্র ছাগশাবকদিগকে, এবং প্রাচীন নামের সেই মহৎ নৌকাকে নামাইয়া দেয়। প্রোকুয়োন অভিভূত হয়। পক্ষযুক্ত পতনে ভূমি হইতে উড়ন্ত পক্ষীরা উঠিয়া আসে। উজ্জ্বল তীর উদিত হয়। আপন দক্ষিণ পা ও পদ রাখিয়া পেরসেউস নিম্ন প্রদেশে অস্ত যায়; অতঃপর সরিয়া, আর্গো আপন পশ্চাৎভাগ হইতে অবশিষ্ট থাকে। কিন্তু যখন কুম্ভ ঊর্ধ্ব বৃত্ত পরিদর্শন করিয়াছে, এবং দক্ষিণ বেদির পবিত্রতম আসন উদিত হয়; এবং অশ্ব স্কন্ধ ও অগ্রপদসহ আপনাকে উচ্চে প্রকাশ করে। রাত্রি কেন্তাউরুসের বিপরীত পুচ্ছকে নিম্নাংশে গড়াইয়া নামাইবার পর, তাহার মস্তক, প্রশস্ত স্কন্ধ ও মহৎ বক্ষকে আচ্ছন্ন করিতে পারে না; এবং জলসর্পের, যাহা তাহার কণ্ঠের নিকটতম, সেই কুণ্ডলী টানিয়া নামায়, এবং তাহার লোহিত মুখ আড়াল করে। কিন্তু অবশিষ্টগুলি দীর্ঘকাল দীপ্যমান জ্যোতিসহ স্থির থাকে, এবং অর্ধপশুর সহিত আপন মুখসহ ঊর্ধ্ব হইতে সরিয়া যায় না, যতক্ষণ না মীনদ্বয় আপন দ্বিগুণ দেহে উদিত হয়। এবং মকরের নিকটবর্তী মীনও সমুদ্র হইতে উদিত হয়, অপর অংশে সন্নিকট রাশির উদয়ের প্রতীক্ষা করিয়া: এইরূপে আন্দ্রোমেদার স্কন্ধ, এবং শ্রান্ত করতলসহ তাহার প্রসিদ্ধ পা রাশিগুলির বিভক্ত সময়ে উদিত হয়। যেমাত্র মীনদ্বয় সমতল তরঙ্গ হইতে উদিত হইবে, তোমাকে আন্দ্রোমেদার দক্ষিণ অংশ দেখিতে দেওয়া হইবে। কিন্তু মেষ, নিম্ন প্রদেশ ত্যাগ করিয়া, তাহার বাম অংশ ভূমির প্রতি প্রদর্শন করে। প্রায় সেই সময়ে তুমি দেখিবে বেদিকে পশ্চিম সমুদ্রের সীমানা ধরিয়া রাখিতে, এবং পেরসেউসকে স্কন্ধ পর্যন্ত পূর্ব অংশে। ইহা সংশয়ের, মেষ বিলম্ব করিয়া পেরসেউসের বক্ষ টানিয়া তোলে, নাকি বৃষ: বৃষের সঙ্গে সে আকাশ পরিভ্রমণ করে। কিন্তু আমি মনে করিব না যে বৃষের উদয়ে ইহারা শেষ হয়: কারণ তাহাদের নিকটে সারথির তারকাগুলি দীপ্ত হয়, যাহাকে বৃষ তথাপি সম্পূর্ণ আলোর স্বচ্ছ বায়ুতে চালিত করে না, বরং সে যমজগণের মধ্যেই সম্পূর্ণ হয়, কিন্তু দ্বিগুণ ছাগশাবক, এবং বাম পদসহ ছাগী বৃষের সঙ্গে উঠিয়া আসে: তখন তিমিরাক্ষস আপন অসীম পৃষ্ঠ, এবং আকাশের গম্বুজে আপন দীপ্যমান পুচ্ছ তুলিয়া ধরে। বুটেস স্বয়ংও অস্ত যায়, এখন আপন প্রথম অংশে: চারিটি রাশি কষ্টে তাহাকে সুবিস্তৃত গভীরে গোপন করে, এবং স্থির হইয়া, অস্তগামী ভল্লুকীর বাম অংশে সে উপরে গড়াইয়া উঠে। উভয় পদ, সর্পধারীর দ্বিগুণ জানু পর্যন্ত, আকাশ হইতে সরিয়া, এবং অসীম জলরাশির নীচে পিছলাইয়া, অন্যত্র উদিত হইয়া যমজগণকে দেখাইতে পারিবে। এখন তিমিরাক্ষসকে কোনও পার্শ্বের নিকট মনে হয় না, তথাপি শীঘ্রই তাহাকে দেখা উচিত হইবে, যখন নদীর প্রথম সারি এখন মধ্যভাগে আসিবে, গভীর সমুদ্রে নাবিকদের দ্বারা দৃষ্ট হইবার জন্য, যাহারা, তাহার প্রতীক্ষায়, ওরিয়নের মহৎ রাশির অপেক্ষায় থাকে: অর্থাৎ নৌকার পথ, এবং রাত্রির পরিমাপ যেন উন্মোচিত হয়, এমন বহু রাশি দেবগণ মানবজাতির জন্য দিয়াছেন।
Quod si Solis aves certos cognoscere cursus,
ortus Signorum nocturno temporer vises;
nam semper signum
exoriens Titan trahit unum.
Sin autem officiens signis mons obstruet altus,
aut adiment lucem caeca caligine nubes,
595
certas
ipse notas caeli de tegmine sumens,
ortus
atque obitus omnes cognoscere possis.
Quae simul exsistant, cernes; quae tempore eodem
praecipitent obitum nocturno tempore, nosces.
Nam simul ut supero se totum lumine Cancer
600
extulit,
extemplo cedit delapsa Corona;
et loca
convisit cauda tenus infera Piscis.
Dimidiam
retinet stellis distincta Corona,
partem
jam supera, atque alia de parte repulsa est:
quam
tamen insequitur Piscis, nec totus ad umbras
605
tractus, sed supero contectus corpore cedit:
atque
humeros usque a genibus, camurumque recondit
Anguitenens
validis magnum a cervicibus Anguem.
Jam vero
Arctophylax non aequa parte secatur:
nam
brevior clara caeli de parte videtur;
610
amplior
infernas depulsus possidet umbras.
Quatuor hic
obiens secum deducere signa
signifero
solet ex orbi; tum serius ille,
quum
supera sese satiavit luce, recedit,
post mediam labens
claro cum corpore noctem.
615
Haec obscura
tenens convertit sidera tellus.
At
parte ex alia claris cum lucibus errat
Orion, humeris et lato pectore fulgens,
et dextra retinens
non cassum luminis Ensem.
Sed quum de terris vis est patefacta Leonis,
620
omnia,
quae Cancer praeclaro detulit ortu,
cedunt
obscurata; simul vis magna Aquilai
pellitur,
ac flexo considens corpore Nisus
jam
supero ferme depulsus lumine cedit:
sed laevum genus, atque illustrem linquit in altum
625
plantam. Tum contra
exoritur clarum caput Hydrae,
et
Lepus et Procyon, qui sese fervidus infert
ante
Canem; inde Canis vestigia prima videntur.
Non pauca e
caelo depellens signa, repente
exoritur
candens illustri lumine Virgo.
630
Cedit clara
Fides Cyllenia, mergitur unda
Delphinus,
simul obtegitur depulsa Sagitta,
atque Avis ad summam caudam, primasque recedit
pinnas, et magnus
pariter delabitur Amnis.
Hic Equus a
capite, et longa cervice latescit.
635
Longius
exoritur jam claro corpore Serpens;
Crateraque
tenus lucet mortalibus Hydra.
Inde pedes
Canis ostendit jam posteriores,
et post ipse
trahit claro cum lumine puppim.
Insequitur
labens per caeli lumina Navis;
640
haec
medium ostendit radiato stipite malum;
et jamjam toto
processit corpore Virgo.
At quum
procedunt obscuro corpore Chelae,
exsistit
pariter larga cum luce Bootes,
cujus in adverso est Arcturus corpore fixus;
645
totaque
jam supera fulgens prolabitur Argo,
Hydraque, quod
late caelo dispersa tenetur,
nondum
tota patet; nam caudam contegit umbra.
[Anguitenens autem renovata luce refulget.]
Jam dextrum genus, et decoratam lumine suram
650
erigit
ille vacans vulgato nomine Nixus,
qui
Fidis Arcadicae semper confinia tangit:
quem nocte exstinctum atque exortum vidimus una
Persaepe, ut parvum tranans geminaverit orbem.
hic genus et suram cum Chelis erigit alte:
655
ipse
autem praeceps obscura nocte tenetur,
dum
Nepa et Arcitenens invisant lumina caeli.
Nam
secum medium pandet Nepa; tollere vero
in caelum totum
exoriens conabitur Arcus.
Hic tribus elatus cum signis corpore toto
660
lucet:
at exoritur media de parte Corona,
caudaque
Centauri extremo candore refulget.
Hic se jam totum caecas Equus abdit in umbras,
quem
rutila fulgens pluma praetervolat Ales.
Occidit
Andromedae clarum caput, et fera Pistrix
665
labitur, horribiles
epulas funesta requirens.
Hanc contra
Cepheus non cessat tendere palmas:
illa
usque ad spinam mergens se caerula condit.
At Cepheus caput atque humeros palmasque reclinat.
Quum vero vis est vehemens exorta Nepai,
670
late
fusa volans [in terras labitur unda;
Orionque metu
perculsus conditur una.
Pace hujus liceat causam explicuisse timoris,
Virgo, tua: mihi, quaeso, veni placata,
Diana.
Haec fama est
hominum, haec] per terras fama vagatur;
675
ut
quondam Orion manibus violasse Dianam
dicitur, excelsis errans in collibus amens,
quos
tenens Aegeo defixa in gurgite
Chius
brachia
cui viridi convestit tegmine vitis.
Ille feras
vecors amenti corde necabat,
680
Oenopionis avens epulas ornare nitentes.
At vero
pedibus subito perculsa Dianae
insula
discessit, disjectaque saxa revellens
perculit,
et caecas lustravit luce lacunas:
e
quibus ingenti exsistit cum corpore prae se
685
Scorpius
infestus, praeportans flebile acumen.
Hic valido
cupide venantem perculit ictu,
mortiferum in venas figens per vulnera virus:
ille
gravi moriens constravit. corpore terram.
Quare quum
magnis sese Nepa lucibus effert,
690
Orion fugiens
commendat corpora terris.
Tum vero fugit
Andromeda, et Neptunia Pistrix
tota
latet; cedit conversa corpore Cepheus,
extremas
medio contingens corpore terras.
Hic caput et superas potis est demergere partes;
695
infera
lumborum numquam convestiet umbra:
nam retinent Arctae
lustrantes lumine suras.
Labitur illa
simul gnatam lacrymosa requirens
Cassiepeia,
neque ex caelo depulsa decore
fertur
: nam verso contingens vertice primum
700
terras,
post humeris, eversa sede, refertur.
Hanc illi tribuunt poenam
Nereides almae,
cum
quibus, ut perhibent, ausa est contendere forma.
Haec obit
inclinata: at pars exorta Coronae est
altera,
cum caudaque omnis jam panditur Hydra.
705
At caput, et totum sese Centaurus opacis
eripit
e tenebris, linquens vestigia parva
antepedum
contecta: simul quum lumina pandit:
ipse
feram dextra retinet. [Sed caetera magni
exspectant
Arcus ortum.] Prolabitur inde
710
Anguitenens capite et manibus: profert simul Anguis
jam caput, et
summum flexo de corpore lumen.
Hic ille
exoritur conversas corpore Nisus,
alvum,
crura, humeros, simul et praecordia lustrans,
et
dextra radios laeto cum lumine jactans.
715
Inde
Sagittipotens superas quun visere luces
institit, emergit Nisi caput, et simul effert
sese clara Fides, et
prodit corpore Cepheus.
Fervidus ille
Canis toto cum corpore cedit.
Abditur Orion, obit et Lepus abditus umbra;
720
inferiora
cadunt Aurigae lumina lapsu.
Inde obiens
Capricornus ab alto culmine pellit
Aurigam, instantemque Capram, parvos simul Haedos,
et
magnam antiquo depellit nomine Navem.
Obruitur Procyon. Emergunt alite lapsu
725
e
terris volucres. Exsistit clara Sagitta.
Crus dextrumque
pedem linquens obit infera Perseus
in loca
; tum cedens a puppi linquitur Argo.
[At postquam superum convisit Aquarius orbem,
Australisque
Arae surgit sanctissima sedes;
730
seque
humero et pedibus primis Equus exserit alte.
Centauri
oppositam devolvit ad infera caudam
nox, caput, et latos humeros, et pectora magna
non
potis obscurare; et Hydrae, quae proxima collo est,
subducit
spiram, rutilantiaque ora recondit.
735
Caetera sed
longum radianti lumine perstant,
nec
prius a superis cedunt, cum semifero, oris
omnia,
quam surgant geminato corpore Pisces.
Surgit et
Aegoceri vicinus ab aequore Piscis,
parte alia exspectans instantis sideris ortum:
740
sic
humeri Andromedae, et cum lassis inclyta palmis
crura
bipartito signorum tempore surgunt.
Quum primum planis Pisces orientur ab undis,
Andromedes
dextras dabitur tibi cernere partes.
At laevas Aries, linquens inferna locorum,
745
ostendit
terris. Illo sub tempore ferme
Hesperii
servantem Aram confinia ponti,
Perseaque usque
humeros Eoa in parte videbis.
Hoc dubium est,
cessansne Aries praecordia Persei
adtrahat, an Taurus:
Tauro simul aethera lustrat.
750
Sed non
desinere haec, Tauro exoriente, putarim:
nam
vicina illis Aurigae sidera fulgent,
quem tamen haud totum dias in luminis auras
Taurus agit, Geminis sed enim completur in ipsis,
sed
duplices Haedi, et cum planta Capra sinistra
755
cum
Bove se tollunt: tunc terga immania Pistrix
erigit,
et caeli splendentem in fornice caudam.
Occidit ipse
etiam prima jam parte Bootes:
quatuor
hunc lato vix condunt sidera ponto,
laevaque in occiduae
constans subvolvitur Ursae.
760
Ambo pedes,
usque ad geminum genus Anguitenentis,
cedentes
caelo, atque immensa sub aequora lapsi,
surgentes alibi poterunt
monstrare Gemellos.
Jam lateri
Pistrix nulli vicina videtur,
mox
visenda tamen, quum jam Fluvii agmina prima
765
in
medio venient nautae cernenda profundo,
qui
signum exspectans magnum manet Oriona:
nempe iter ut ratis, et noctis mensura patescat,
qualia
plura hominum generi Di signa dederunt.]
43 Prognostica (আবহাওয়ার পূর্বলক্ষণ). ১. বিশাল জলাবর্ত হইতে, ছাগজাত পালের প্রহরী। (প্রিস্কিয়ানুস, ৬) ২. নৌকা তুলিয়া লইবার পর, ভাসমান কঠরা-অলংকার অন্বেষণ করিতে। (প্রিস্কিয়ানুস, ৭) ৩. যাহাকে না ঝড় বিনষ্ট করিবে, না দীর্ঘ জরা ধ্বংস করিবে, আকাশের উজ্জ্বল ভূষণগুলি নির্বাপিত করিয়া। (প্রিস্কিয়ানুস, ১০) ৪. যেমন যখন চন্দ্র, অতিক্রম করিয়া, হুপেরিয়নের গোলক আড়াল করে, তেমনই রশ্মিগুলি নির্বাপিত হয়, অন্ধ কুয়াশায় আবৃত হইয়া। (প্রিস্কিয়ানুস, ১০) ৫. কিন্তু ফাত্নেও, যাহা ক্ষীণ জ্যোতিতে দীপ্ত হয়। (প্রিস্কিয়ানুস, ১৬) ৬. এবং তদুপরি ইহা প্রায়ই আগামী বায়ুর পূর্বাভাস দেয়, সমুদ্র স্ফীত হইলে, যখন সহসা ও গভীর হইতে উহা ফাঁপিয়া উঠে, এবং লবণের ধূসর শিলা, তুষারশুভ্র রসে ফেনিল হইয়া, নেপতুনুসকে আপন শোকার্ত স্বর ফিরাইয়া দিতে প্রতিযোগিতা করে; অথবা যখন কোনও ঘন গর্জন, পর্বতের উচ্চ শিখর হইতে উৎপন্ন, শিলার বারংবার প্রতিধ্বনিতে আরও উচ্চে বাড়িয়া উঠে। তেমনই ধূসর জলকুক্কুট, সমুদ্রের জলাবর্ত হইতে পলাইয়া, চিৎকার করিয়া ঘোষণা করে যে ভয়ঙ্কর ঝড় আসন্ন, আপন কম্পমান কণ্ঠ হইতে অল্প নয় এমন গান ঢালিয়া। (কিকেরো, দিব্যজ্ঞান প্রসঙ্গে, ১, ৮) ৭. তোমরাও সংকেত দেখ, হে মিষ্ট জলের পালিত সন্তানগণ, যখন তোমরা কোলাহল করিয়া আপন অসার স্বর ঢালিতে প্রস্তুত হও, এবং অসংগত ধ্বনিতে উৎস ও জলাশয় আলোড়িত কর। প্রায়ই সবুজ ভেক আপন বক্ষ হইতে অতিশয় শোকাবহ গান গাহে, এবং প্রভাতে ক্ষুদ্র পেচক আপন স্বরে আগাইয়া আসে, স্বরে আগাইয়া আসে, এবং আপন মুখ হইতে অবিরাম অভিযোগ নিক্ষেপ করে, যেমাত্র ঊষা শীতল শিশির পুনরায় প্রেরণ করে। এবং কখনও কখনও কৃষ্ণ কাক, তীর বরাবর দৌড়াইয়া, আপন মস্তক ডুবাইয়া আপন গ্রীবায় তরঙ্গ গ্রহণ করিয়াছে। (কিকেরো, দিব্যজ্ঞান প্রসঙ্গে, ১, ৮, ৯) ৮. এবং কোমলপদ বলদেরা, আকাশের জ্যোতির দিকে চাহিয়া, আপন নাসারন্ধ্রে বায়ু হইতে আর্দ্রতাবাহী রস টানিয়া লইল। (কিকেরো, দিব্যজ্ঞান প্রসঙ্গে, ১, ৯) ৯. এবং ইতিমধ্যেই সদা সবুজ ও সদা ভারাক্রান্ত মস্তিকবৃক্ষ, ত্রিগুণ ফলে স্ফীত হইতে অভ্যস্ত, তিনবার আপন ফসল ঢালিয়া, কর্ষণের তিন কাল দেখায়। (কিকেরো, দিব্যজ্ঞান প্রসঙ্গে, ১, ৯)
FRAGMENTA
1 Caprigeni pecoris custos de gurgite
vasto. (Prisc., 6)
2 Navibus assumptis fluitantia
quaerere aplustra. (Prisc., 7)
3 Quem neque tempestas perimet,
neque longa vetustas
Interimet, stinguens praeclara insignia caeli.
(Prisc., 10)
4 Ut quum Luna means Hyperionis
officit orbi,
Stinguuntur radii caeca caligine tecti.
(Prisc., 10)
5 Ast autem tenui quae candet
lumine Phatne. (Prisc., 16)
6 Atque etiam ventos praemonstrat
saepe futuros
Inflatum mare, quum subito penitusque tumescit,
Saxaque cana salis niveo spumata liquore
Tristificas certant Neptuno reddere voces;
Aut densus stridor quum celso e vertice
montis 5
Ortus adaugescit scopulorum saepe repulsu.
Rana/Rava fulix itidem fugiens e gurgite ponti
Nuntiat horribiles clamans instare procellas,
Haud modicos tremulo fundens e guttere cantus.
(Cic., Divin., I, 8)
7 Vos quoque signa videtis, aquai
dulcis alumnae,
Quum clamore paratis inanes fundere voces,
Absurdoque sono fontes et stagna cietis.
Saepe etiam pertriste canit de
pectore carmen
Et matutinis acredula vocibus
instat, 5
Vocibus instat, et assiduas jacit ore querelas,
Quum primum gelidos rores Aurora
remittit.
Fuscaque nonnumquam cursans per litora cornix
Dermersit caput et fluctum cervice recepit.
(Cic., Divin., I, 8, 9)
8
Mollipedesque boves spectantes lumina caeli
Naribus humiferum duxere ex aere succum.
(Cic., Divin., I, 9)
9 Jam
vero semper viridis semperque gravata
Lentiscus triplici solita grandescere fetu,
Ter fruges fundens tria tempora monstrat arandi.
(Cic., Divin., I, 9