訳文 原文
1 序歌(ユピテルより). ユピテルより始めよう、彼より——ムーサたちの源は彼にある。人々の口に最も多くのぼるのは彼であり、その大いなる神威によって辻も、人々の集いも、深い海も、海の港も満たすのは彼である。我らは皆ユピテルによって生き、彼を頼みとする。我らは彼の裔(すえ)。彼は吉(よ)き前兆とともに右手をもって我らに道を示し、民を労働へと駆り立てる、おのが生計(たつき)を慮(おもんぱか)れと。いつ大地が鍬に、あるいは牛により適(かな)うかを彼は告げ、いかなる時に種を蒔き、あるいは畝(うね)に植えた苗に水を灑(そそ)ぐべきかを示す。彼みずから大いなる世界に光(ひかり)を据え、おのおのをその秩序のうちに置き、年の全(まった)きを見透(みとお)して星々を与えた——それらが我らに、いかなる時刻に何事をなすが宜(よろ)しきかを諭(さと)し、万物が定まった法によって生ずるように。されば最初に和(なご)められるのも彼、最後に和められるのも同じ彼。偉大なる父よ、死すべき者らにとっての偉大なる恵みの源よ、いや古き裔よ、そして何にもまして甘美なるムーサたちよ、皆ともに、我に幸(さち)あれと言いたまえ。そして我が星々を歌うあいだ、もし神の掟(おきて)と正義が許すなら、長き歌を導きたまえ。
Ab
Jove Musarum primordia
Ab
Jove Musarum primordia: [semper in ore
plurimus
ille hominum est, qui compita numine magno,
conciliumque virum complet, pelagusque profundum,
et pelagi portus.
Fruimur Jove et utimur omnes.
Nos genus
illius; nobis ille omine laeto
5
dextera
praesignat, populumque laboribus urget,
consulat
ut vitae: quando sit terra ligoni
aptior aut bubus monet, et quo tempore par sit
aut serere, aut
septas lymphis adspergere plantas.
Ipse etiam in
magno defixit lumina mundo,
10
ordine
quaeque suo, atque in totum providus annum
astra
dedit, quae nos moneant, qua quaelibet hora
apta
geri, certa nascantur ut omnia lege.
Idem ergo primus placatur, et ultimus idem.
Magne pater, magnum mortalibus incrementum,
15
progenies
prior, et dulces ante omnia Musae,
cuncti
una salvete mihi, et dum sidera canto,
si jus
fasque sinunt, longum deducite carmen.]
2 熊座(Arcti). 他のすべての天体は速い運動とともに滑り、天とともに夜も昼も等しく運ばれてゆく。だが地軸は不動であって、けっしてその位置を変えず、等しい重みで釣り合った大地を支え、そのまわりを天は大いなる旋回をもって巡る。そして二重の枢軸(くるるぎ)における果ての頂が極(きょく)と呼ばれる。そのうち一方は見えず、もう一方はボレアスの方へ、上なるオケアノスの境にまで伸びている。それを取り巻くのが、荷車(プラウストルム)の名で名高い熊たち、我らが習わしに「七つの牛(トリオネス)」と呼ぶものである。一方の頭は他方の燃える背を眺め、回る天蓋は両者を代わるがわる、前へ傾いたその肩へと引き寄せる。クレタから、もし信じてよいなら、彼女らは家を離れ、天の輝く砦へと来たのだ。ユピテルがそれを望んだ——彼を、香(かぐわ)しい草の下で幼く戯れていたところを、人々はディクテの心地よい洞窟に置き、イダの山のほとり、まる一年のあいだ養った、ディクテのコリュバンテスたちがサトゥルヌスを欺いているあいだに。この二つのうち一方はギリシア人のもとでキュノスラと呼ばれ、他方はヘリケと呼ばれる——それはアカイア人に海上で船をいずれへ向けるべきかを示すが、しかし夜の海でこのヘリケを導き手として頼むのはフェニキア人である。だが前者のほうが、より明るい星々に飾られていっそう輝き、広く、夜の初めの一刻にただちに見える。後者は小さい。けれども船人にはこれに用がある。というのも、それは内側の円を短い行程で巡り、シドンの船人たちに最も確かな徴(しるし)を示すからである。
Caetera
labuntur celeri caelestia motu,
cum
caeloque simul noctesque diesque feruntur:
20
[axis at immotus numquam vestigia mutat;
sed
tenet aequali libratas pondere terras;
quem
circum magno se volvit turbine caelum:]
extremusque adeo duplici de cardine vertex
dicitur
esse polus, [quorum hic non cernitur, ille
25
ad
Boream, Oceani supera ad confinia tendit.
Quem cingunt
Ursae celebres cognomine Plaustri],
quas
nostri Septem soliti vocare Triones.
[Alterius
caput alterius flammantia terga
adspicit, inque vicem pronas rapit orbis in ipsos
30
conversas
humeros.
Creta, si credere fas est,
Ad
caeli nitidas arces venere relicta.
Jupiter hoc voluit, quem sub beneolentibus herbis
ludentem
Dicti grato posuere sub antro,
Ideaum ad montem, totumque aluere per annum,
35
Saturnum fallunt dum Dictaei Corybantes.]
Ex his altera
apud Graios Cynosura vocatur;
altera
dicitur esse Helice, [que monstrat Achivis
in
pelago navis quo sit vertenda, sed illa]
hac fidunt duce
nocturna Phoenices in alto.
40
Sed prior illa
magis stellis distincta refulget,
et late
prima confestim a nocte videtur.
Haec vero parva est; sed nautis usus in hac est:
nam
cursu interiore brevi convertitur orbe,
[signaque
Sicloniis monstrat certissima nautis.]
45
3 竜座(Draco). 両者のあいだを、あたかも激しい奔流をなす河のように、凄まじい竜が下を這い、上では身をくねらせて、体からねじれた湾曲をいくつもこしらえる——それらに北の淵の犬たちは、おのれは濡れもせずに触れる。だがヘリケはその尾の果ての連なりに取り巻かれている。その渦の湾曲のあるところ、そこに熊キュノスラの頭がある。しかし彼女は頭の頂から脇まで、足でその竜に触れている。ここで蛇はふたたび、後ろ向きの行程で向きを変える。その頭を飾る星はただ一つだけ輝くのではない。こめかみは二重の閃光(せんこう)で記され、猛々しい目からは二つの灼(や)ける光が燃え、顎(あご)はただ一つの光り輝く星でかがやく。傾いだ頭を、丸い首で後ろへ反らせ——より大きな熊の尾へとその眼差しを据えている、とあなたは言うだろう。頭の果てに相対するのが尾の右の部分である。ここで頭はわずかに身を沈め、たちまち隠れる、出(い)でと入りとが一つの方向に混じり合うところで。
Has inter,
veluti rapido cum gurgite flumen,
torvu’
Draco serpit subter, superaque revolvens
sese,
conficiensque sinus e corpore flexos,
[quos cani tangunt immunes
gurgitis Arctoi.
Verum haec extremae circumdatur agmine caudae;
50
qua
spirae sinus est, involvitur altera caelo.
Nempe Helice extremae circumdatur agmine caudae;
qua
spirae sinus est, caput est Cynosuridos ursae:
quae
tamen usque pedes summo ilium a vertice tangit.
Retrogrado hic
iterum cursu convertitur Anguis.]
55
Huic non una modo caput ornans stella relucet;
verum
tempora sunt duplici fulgore notata,
e
trucibusque oculis duo fervida lumina flagrant,
atque
uno mentum radianti sidere lucet;
obstipum caput et tereti cervice reflexum
60
obtutum in caudam
majoris figere dicas.
[Opposita
extremae capitis sunt dextera caudae.]
Hoc caput hic
paullum sese, subitoque recondit,
ortus
ubi atque obitus parte admiscentur in una.
4 膝つく者(Engonasin/ヘルクレス). かたわらに、嘆く者の疲れた姿さながらに、ひとつの像が回る——これが誰であるか、確かには誰も言いえまい、いかなる労苦に疲れているのかも。だが彼をエンゴナシンと呼ぶ、膝を支えにして運ばれてゆくがゆえに。彼は両の手を相異なる方へと伸ばし、肩の上には腕を張りひろげて差し延べ、うつろな鼻孔から火を吐く蛇の顔の上に右の足の蹠(あうら)の跡を据えている。
Adtingens defessa velut moerentis imago
65
vertitur
: [hanc nemo certo tibi dicere possit,
aut quisnam, quo sit fessus, labor attamen illam]
Engonasin
vocitant, genibus quod nixa feratur.
[Illa
petit binis manibus diversa locorum,
atque
humeros supera tensis dispenditur ulnis,
70
et
super ora cavis spirantia naribus ignem
Serpentis
dextrae figit vestigia plantae.]
5 冠座(Corona). ここにかの冠が、たぐいなき輝きをもって置かれている。それをバックスは、アリアドネへの愛のあかしとして天へと運び上げた、膝つく者の背がほころびるあたりに。その肩の近くに花環は置かれている。蛇遣(へびつか)いの頭のかたわら、
Hic illa eximio
posita est fulgore Corona.
[Hanc
Ariadnaeum Bacchus testatus amorem
intulit
in caelum, qua Nixi terga fatiscunt.
75
Juxta humeros
sertum est. Propter caput Anguitenentis,]
6 蛇遣い座(Ophiuchus). ギリシア人が明るい名でオフィウクスと呼ぶ者のかたわらに、膝つく者の頭があり、その頂のすぐ上からあなたはもう一方の、白く輝く星々をいともたやすく見分けるだろう。その二重の肩の上には、据えられて見えるきらめく星が——かくのごとき姿、かくのごとき光沢をもって、満ちた光で月が輝き返すときのごとくに照り映える。その双(ふた)つの手の力は等しからず、もっとも両手とて輝きを欠くではなく、その嵩(かさ)もいとも小さきにあらず、それでもその輝きは細く、光は四方に散っている。彼は両の掌(てのひら)の二重の圧(お)しで蛇をしかと押さえ、みずからもその全身を蛇に縛られている。というのも蛇は男の胴を、胸の下で取り巻いているからだ。だが彼は重々しく踏みしめて足を置き、両足でサソリの目と胸を圧(お)す。右手で押さえつけられて、冠は昇る。だが左の側ではミノスの花環が彼の頬の上にふれている。
quem
claro perhibent Ophiuchon nomine Graii,
[est
caput illius, summoque ex vertice Nixi
perfacile
alterius candentia sidera nosces.]
Huic supera duplices humeros adfixa videtur
80
stella
micans tali specie, talique nitore,
[fulgeat
ut, pleno quum lumine luna refulget.
Non par est
geminis manibus vigor, et licet illis
nec
nullus splendor, nec sit parvissima moles,
attamen
est tenuis disperso lumine fulgor.]
85
Hic pressu
duplici palmarum continet Anguem,
atque eo ipse manet religatus corpore toto;
namque virum medium
Serpens sub pectore cingit.
Ille tamen
graviter nitens vestigia ponit,
atque oculos urget
pedibus pectusque Nepai.
90
[Hic
pressus dextra, surgit: sed parte sinistra
sertaque
supremae tangunt Minoia malae.
7 鋏座(Chelae/天秤). その渦の下に、あなたは巨(おお)きな体をした鋏(はさみ)を探すだろう。それでもその嵩(かさ)のわりには、さして大きな輝きを放ちはしない。
Sub spira
quaeres immenso corpore Chelas,
quae
tamen haud magnum jactant pro moIe nitorem.
8 熊の番人(Arctophylax/ボオテス). ヘリケそのものに、牛飼いに異ならぬ姿をした者が続く——熊の番人、世にボオテスと呼ばれる者である、あたかも轅(ながえ)につないだ熊を前に駆り立てるかのようなれば。明るきこの者の、胸のあたりに据えられて見えるのが光を放って輝く星、明るい名のアルクトゥルスである。
Ipsam Helicen
sequitur non dispar forma Bubulco,]
95
Arctophylax,
vulgo qui dicitur esse Bootes,
quod
quasi temone adjunctam prae se quatit Arcton.
[Clarus hic, et] subter praecordia fixa videtur
stella
micans radiis, Arcturus nomine claro.
9 乙女座(Virgo). ここ、ボオテスの足の下に、ひときわ際立って現れるのが輝く穂を手にし、煌(きら)めく体をした乙女である。彼女の父はアストライオスか——星座と星々の父とも言われるその者か、それとも誰かほかの者か——いずれにせよ、彼女に幸あれ。世にこの物語はかく語り伝えられる。かつてアストライアは天を離れて地に住まい、古(いにしえ)の人々の集いをも厭(いと)わず、女たちの集まりを訪うことをも蔑(さげす)まなかった。死を知らぬ身でありながら、死すべき者らに交じって腰を据え、「正義」の名を喜びとし、集められた長老たちに、大いなる広場であれ、広々と開けた街路であれ、ねんごろに、民へと市民の法を口授(くじゅ)していた。まだ邪(よこしま)な訴訟はなく、不和もいまだ知られず、荒々しい騒擾(そうじょう)が移ろいやすい群衆を狂わせることもなく、猛(たけ)き海峡が大胆な竜骨に圧(お)されることもなかった。ただ牛に牽(ひ)かせた鋤(すき)で地を耕しながら、彼らはわずかな営みに足りて生きることを好み、女神は正しき者らに満ちた角からすべてを供(そな)えていた。かくあるうちは、黄金の種族が聖なる地に留まっていた。だが彼女は銀の金属(かね)の種族をさほどには喜ばず、人の習わしが変わるとともに、まずは彼女の心も変わり、まれにしか、その劣(おと)れる種族におのが神威を結ばなかった。ただひとり、彼女は険(けわ)しい山々から下って夕暮れに来て、誰にも優(やさ)しい言葉でへつらいはしなかった。だが人々の大いなる都に着くやいなや、恐ろしい言葉で彼らの不敬の罪を責め咎(とが)めた——「我はもはや、おのれを汝(なんじ)らの目に見せるに値するとは思わぬ、おお、堕落した種族よ、いまや第一の世代の劣れる第二の世代、さらにまた幾度も幾度も、より堕落した子孫を生むであろう者らよ。そのとき人の種族には猛き戦が、また許しがたい殺戮(さつりく)が懸(か)かり、罪には伴侶(とも)たる罰が続くであろう」。かく言って彼女は、なお顔を彼女に向けて止める民を後にし、山々と、森の踏みわけ道なき奥へと向かった。この時代を彼女は生から去らせ、その子孫を後に残した。そのとき鉄の種族がにわかに現れ出で、真っ先に死をもたらす剣を鍛えることを敢えてし、飼い馴(な)らし御(ぎょ)した若牛を手にかけて食らうことを敢えてした。そのとき女神は死すべき種族を憎んで、高みへと飛び去り、ユピテルの王国、天の一隅に腰を据えた——輝く座を割り当てられて、晴れた夜にそこで乙女が際立ちて輝く、ボオテスの隣りに。彼女の上には二重の肩が回り、また翼が——
[Hic
se] sub pedibus profert finita Booti
100
spicum
illustre tenens splendenti corpore Virgo.
[Sive
illi
Astraeus pater est, qui dicitur idem
sideribus
stellisque pater, seu quilibet alter,
sit
felix: sane haec narratur fabula vulgo.
Incoluit caelo
terras Astraea relicto,
105
conventusque hominum non dedignata priorum,
sed nec femineos spernens invisere coetus,
Leti expers,
generi mortali mixta resedit,
nomine Justitiae gaudens; senibusque coactis,
sive
foro in magno, seu latipatente platea,
110
civiles populis
dictabat sedula leges.
Nec mala lis
fuerat, necdum discordia nota,
nec
fera seditio furiarat mobile vulgus,
saeva
nec audaces fuerant freta pressa carinas:
sed bubus tracto sulcantes vomere terras,]
115
malebant
tenui contenti vivere cultu,
[sufficiente Dea justis pleno omnia cornu.
Haec manet, in sanctis dum gens manet aurea terris.
Sed non argenti
nimis est laetata metallo;
moribus
at versis, prior est quoque versa voluntas,
120
raraque
pejori junxit sua numina genti.
Sola sed ex
raucis descendens montibus ibat
sub
noctem, nulli teneris blandita loquelis.
Sed simul ac magnas hominum venisset ad urbes,
improba
terrificis sic ulta est crimina verbis:
125
“Non ego me
dignor posthac monstrare videndam,
degener
o primae proles nunc altera prolis,
degeneres
iterumque iterumque habitura nepotes.
Tunc fera bella hominum generi, caedesque nefandae
impendent,
culpamque comes sua poena sequetur”.
130
Sic ait, et
populos intenta etiam ora tenentes
linquit
et ad montes silvarumque avia tendit.
Haec aetas vitam liquit, sobolemque reliquit.]
Ferrea tum vero
proles exorta repente est,
ausaque
funestum prima est fabricarier ensem,
135
et
gustare manu victum domitumque juvencum.
[Tunc
mortale exosa genus Dea in alta volavit,]
et
Jovis in regno, caelique in parte resedit;
[illustrem sortita locum, qua nocte serena
Virgo conspicuo
fulget vicina Bootae.
140
Huic humeros
supera duplices convertitur, alam
10 葡萄摘みの先触れ(Praevindemiator/プロトリュゲテル). 右へと、ギリシア語の名でプロトリュゲテルと呼ばれる、きらめく星が——かくのごとき姿、かくのごとき光沢をもって、巨(おお)きな熊の尾の下を巡るあの星のごとくに。かの星はまこと燃え立つ。だがこの乙女にも、より燃え立つ星々があって、わずかな労(ろう)でそれらをあなたは見いだせよう。というのも、その足の前にも大いなる輝きで記された星が照る。次いで一つは肩のところに昇り、もう一つは腰に。三つ目は尾の下、膝そのもののあたりにその光を広げる。他の星々は、あちこちに名もなく散らばって輝いている。
ad
dextram, Graio Protrygeter nomine dicta,
stella
micans, tali specie, tatique nitore,
qualis
et immensae sub cauda volvitur Arcti.
Illa quidem flagrans; sed et huic flagrantia plura
145
sidera,
quae parvo poteris reperire labore.
Quin etiam ante
pedes magno fulgore notata
stella
nitet: dehinc prima humeros subit, altera lumbos].
Tertia sub
caudam ad genus ipsum lumina pandit.
[Caetera
sed certo passim sine nomine fulgent.]
150
11 双子座(Gemini). 生まれの双子(ふたご)を、あなたは熊の頭の下に見るだろう。その中ほどの下には蟹(かに)が据えられ、足のところには大いなる獅子が留められ、体から震える炎を揺らしている。ここでポイブスの径(みち)はそのもっとも高い熱を繰りひろげる。そのとき耕された休耕地のいたるところに穂は現れず、そして太陽が天の青みを通っての初めごろ、この輝く者の運行によって、エテシアの風が大海の浅瀬へと群がり伏し、長い吹(ふ)きおろしで吹きつける。そのとき、貧しい筏(いかだ)に要(い)る櫂(かい)は私の意に染まぬ。むしろ十分に大きく、風に都合よく、舵(かじ)の真っ直ぐな船こそ。
At natos Geminos invises sub caput Arcti:
subjectus mediae est Cancer, pedibusque tenetur
magnu’
Leo, tremulam quatiens e corpore flammam.
[Explicat hic summos ardores semita
Phoebi:
tunc
nullae adparent per culta novalia spicae;
155
principioque adeo solis per caerula caeli]
hoc
motu radiantis, Etesiae in vada ponti
[procumbunt glomerati, et longo flamine spirant.
Tunc mihi non
remi placeat rati indiga, verum
Larga satis,
rectoque ad venti commoda clavo.
160
12 馭者座(Erichthonius/Auriga). もしあなたが馭者(ぎょしゃ)を、また馭者の星々を知ろうと望み、山羊(やぎ)についてのいくらかの噂があなたの耳に届き、そして仔山羊たちについても——その二つの光を、人はしばしば荒れ狂う海に放り出された亡骸(なきがら)のあいだに見るのだが——そのときあなたは馭者を見いだすだろう、巨大な者を。その全身は双子の左の側に覆い隠されて運ばれてゆく。その頭に向かい合って、猛々しい目のヘリケが見守る。明るい山羊が彼の左の肩を占める。世に言うには、彼女はまだ幼かった雷(いかずち)の神に乳房を与えて養わせたという。ユピテルの侍者(じしゃ)たちは彼女をオレノスの山羊と呼んだ。だが彼女は大きく輝かしい徴(しるし)を授かっている。これに向かい合って仔山羊たちは死すべき者らに小さな火を放つ、馭者の手のうちに。そしてその足跡を守りながら、角ある牡牛が、その逞(たくま)しい体で力を込めて踏ん張る、あなたが造作なく見分けえようその牡牛が。
Si
cupis Aurigam atque Aurigae noscere stellas,
ullaque
fama tuas Caprae pervenit ad aures,
Haedorumque
simul, quorum duo lumina cernunt
saepe
per iratum jactata cadavera pontum:
Aurigam
invenies ingentem: corpore toto]
165
sub laeva
Geminorum
obductus parte feretur.
Adversum caput huic Helicae truculenta tuetur.
At Capra laevum humerum clara obtinet: [illa
putatur
ubera
adhuc parvo lactenda dedisse Tonanti;
hanc
Jovis Oleniam capram dixere ministri.]
170
Verum haec est magno atque illustri praedita signo.
Contra Haedi
exiguum jaciunt mortalibus ignem
[Aurigae
in manibus: cujus vestigia servans]
corniger
est valido connixus corpore Taurus,
[quem
non difficili ratione agnoscere possis.
175
13 牡牛座(Taurus). というのも、外から借りた徴(しるし)を要(い)らぬ星々が彼を飾り、それらが両の側からその生きた頭をかたどり、額のすべてに名高い光を撒(ま)き散らしているからだ。これらの星々をギリシア人はヒュアデスと呼びならわした。だが馭者の右の足と、牡牛の左の角とはただ一つの火できらめき、ともどもに運ばれてゆく。だが馭者が先を行くとき、牡(おす)牛は広いオケアノスへと向かう、両者は穏やかな海の波からともに昇るのだけれども。
Namque illum
exornant externi haud indiga signi
sidera,
quae vivum caput olli utrimque figurant,
inclyta
per totam spargentia lumina frontem.]
Has Graeci
stellas Hyadas vocitare suerunt.
[Sed
pes Aurigae dexter, cornuque sinistrum
180
Tauri uno igne micant, pariterque feruntur uterque.
At prior Auriga latum petit Oceanum bos,
quum tamen e
placidis surgant simul aequoris undis.
14 ケフェウス(Cepheus). さらにまた、イアソスの子ケフェウスのいと古き家はおのが苦難ゆえに知られる——ユピテルが、その種族の祖(おや)たる者が、にわかにこれを名高い星々のうちに運び入れたのだ。彼自身は熊キュノスラの背のすぐそばを巡る、イアソスの子は、開いた掌(てのひら)で腕を張りひろげながら。そして熊の果ての尾から、定規(じょうぎ)のごとき一筋が両の足を隔てる、足と足の隔たりにひとしいほどに。
Quin etiam
Iasidae domus antiquissima
Cephei
aerumnis est nota suis, quam Jupiter, auctor
185
progenii,
subito praeclaris intulit astris.]
Namque ipsum ad tergum Cynosurae vertitur Arcti
[Iasides, pansis distendens brachia palmis;
tantaque
ab extrema cauda disterminat Arcti
regula
utrumque pedem, quanta pes a pede distat.
190
15 カッシエペイア(Cassiepea). だがもしケフェウスの帯からあなたの目をわずかに移し、猛き竜の先頭の連なりの方へと向けるなら、そこにいるのが、満ちた月では見分けえぬほどの、おぼろな星のさまをしたカッシエペイアである。というのも、彼女の星はまばらで、連なる星座がさまざまな火から一つの際立った火を組み立てもしない。ただ、閂(かんぬき)が二枚扉の戸口を、差し渡された横木の力で固く閉ざし、門を閉じるように、そのような星々が、めいめい離れて置かれて彼女をかたどる、おのおのが別々に。そして彼女自身、腕を張りひろげて差し延べられている、あたかも娘の理不尽な運命を哀(あわ)れむかのように。
Quod si a Cephaeo paulum tua lumina balteo
dimoveas,
versus saevi agmina prima Draconis,
hic erit, haud plena poteris quam cernere luna,]
obscura
specie stellarum
Cassiepea.
[Nam
non crebrae illi stellae, neque sidera juncta
195
egregium
ex variis componunt ignibus ignem:
sed
quali portas firmatas objice clavi
obcludit
vectis bifori vis obdita valvae,
talia
et hanc etiam prive disposta figurant
sidera
; et ipsa adeo passis distenditur ulnis,
200
non
secus ac sortem natae miseretur iniquam.]
16 アンドロメダ(Andromeda). というのも、彼女のかたわらに、輝く体をして回るのがアンドロメダ、母の眼差しから嘆きつつ逃れる者である。夜に彼女を探し求めるのに、苦しい労(ろう)は要(い)らぬ。それほどにその頭は明るく、それほど大いなる星で両の肩、それに足の上のほうも、流れる衣(ころも)も燃え立つ。彼女もまた腕を相異なる方へと張りひろげ、かつてと同じく、いまもこの大いなる世界で、その鎖(くさり)は重い荷に疲れた掌(てのひら)を、いっこうに楽にしてはくれぬ。
Hanc namque
illustri versatur corpore propter
Andromeda,
aufugiens conspectum moesta parentis:
[quam
non sollicitus noctu labor inquirendi;
tam clarum caput est, tam magno sidere flagrant
205
ambo humeri,
summique pedes, vestesque fluentes.
Haec etiam in
varias distendit brachia partes,
utque
prius, sic nunc in magno vincula mundo
non
relevant duro defessas pondere palmas.]
17 馬座(Equus/ペガスス). 彼女のかたわらに、かの馬がきらめく輝きで鬣(たてがみ)を振るい、腹で彼女の頭の頂に触れ、一つの星が結び合わせて二つの姿を共通の光のうちに保ち、星々から永遠の結び目を繋(つな)ごうと願っている。だが駿馬(しゅんめ)の脇腹と肩を、三つの星が描き出す——たがいに等しい隔たりで離れて立つ星々が、たぐいなき輝きをもって。それらには高い頭も長い首も及ばぬ。だが燃え立つ顎(あご)の末(はし)の星は輝きにおいて、この他の四つの星に少しも劣らず、きらめく星々のただ中に、みずから真ん中で照り映える。ここでは四つ足ではなく、腹の半ばまでで気高(けだか)い馬が、目を引くその尊い顔を現すのだ。言い伝えに、かつてヘリコンの高い峰のほとりで彼は我らにヒッポクレネの水を与えたという。そのときアオニアの山の緑はまだ実りある水に潤(うるお)ってはいなかった。気高き仔馬の蹄(ひづめ)が地を打つやいなや、ただちに大いなる泉が迸(ほとばし)り出た。そこから最初の牛飼いたちはそれを「馬の泉」と呼んだ。その泉は岩から滴(したた)り、汝(なんじ)の野を潤す、テスピアの地よ。だが馬は、かくも大いなる賜(たまもの)の返礼に、大いなる天の光り輝く奥処(おくが)を飾るのである。
Huic Equus ille jubam quatiens fulgore micanti
210
summum contingit caput alvo, stellaque jungens
una
tenet duplices communi lumine formas,
aeternum ex astris
cupiens connectere nodum.
[Sed latus atque armos depingunt terna caballi,
aequali
a sese spatio quae sidera distant,
215
eximio
fulgore, quibus par nec caput altum,
nec
longa est cervix: flagrantis at ultima malae
quatuor
his aliis non cedat stella nitore,
fulgentes inter stellas
media ipsa refulgens.
Non equidem hic
quadrupes, verum media tenus alvo
220
conspicuus profert sonipes venerabilis ora.
Hunc fama est
olim propter juga summa
Heliconis
Hippocrenaeum
nobis donasse liquorem.
Tunc nondum
Aonii maduere virentia montis
fecundo
latice: ut generosi prima cabalii
225
ungula humum feriit, simul ingens prosiliit fons,
unde
caballinum primi vocitare bubulci.
Ille quidem stillans e saxis irrigat agros,
Thespia terra,
tuos; sed Equus, pro munere tanto,
exornat
magni penetralia lucida caeli.]
230
18 牡羊座(Aries). 次いで、ねじれた角をもつ牡羊(おひつじ)が貼りついている。彼は永遠に長い軌道を駆り立てられて、熊キュノスラの星座よりも鈍(のろ)くは走らぬが、それでも気だるく、おぼろで、あたかも月がその炎の切っ先を鈍らせるかのように、アンドロメダの帯のかたわらを巡る。すぐ間近で、あなたはこの支えによって彼を見分けえよう——というのも彼は天の中ほどを擦(こす)るからだ、かつてあの鋏(はさみ)が、またオリオンの胸が見える胸のあたりがそうであったように。
Exin contortis Aries cum cornibus haeret.
[Ille quidem aeternum longos agitatus in orbes
segnior haud currit signo Cynosuridos Arcti,
languidus
obscurusque tamen, ceu luna retundat
flammae
aciem, Andromedae se propter cingula volvit.]
Cominus hanc
subter possis cognoscere fultum:
235
nam caeli mediam partem terit, ut prius illae
Chelae, tum
pectus qua cernitur
Orionis.
19 三角座(Deltoton). そしてすぐ近く、あなたはアンドロメダの明るい胸の下に小さな徴(しるし)を見るだろう。ギリシア人がデルトトンと呼びならわすもの、その姿があの文字に似て輝くがゆえに。それには両の側に、ひとしい長さで引かれた辺が突き出ている。だが第三の辺はそうではない——それは他の二つより小さいのだ。それでもそれは、はるかに密に置かれた星々で名高く照り映える。
Et prope conspicies parvum, sub pectore claro
Andromedae,
signum, Deltoton dicere Graii
240
quod
soliti, simili quia forma litera claret.
Huic spatio
ductum simili latus exstat utrumque;
at non tertia pars lateris; namque est minor illis,
sed
stellis longe densis praeclara relucet.
20 魚座(Pisces). 牡羊はわずかに下にあり、アウステルの息吹(いぶき)へとより傾いている。そして彼よりもいっそう激しく、魚(うお)たちが——その一方はわずかに先を滑り、凄まじく鳴り響くアクィロの翼にいっそう触れられている。そしてそれらの尾からは、青銅の鎖さながらに、長く別々に分かたれて、星々のあいだを這(は)い、ついにはともどもに一つの星に繋(つな)がる、古(いにしえ)の人々が「天の結び目」と呼びならわした星に。
Inferior paullo
est Aries, et flamen ad Austi
245
inclinatior, atque etiam vehementius illo
Pisces, quorum
alter paullum praelabitur ante,
et magis
horrisonis Aquilonis tangitur alis.
Atque horum e
caudis duplices velut aere catenae,
discessuque diu versae per lumina serpunt,
250
Atque una tandem in stella communiter haerent,
quam
Veteres soliti caelestem dicere Nodum.
21 ペルセウス(Perseus). アンドロメダの左の肩から、もしあなたが探し続けるなら、彼女の上に置かれた魚を見分けえよう。彼女の足から生まれた者として、いと高きユピテルの子ペルセウスを見るだろう——その足を、ペルセウスは肩のところに保ち、体をしかと据えて、アクィロのまさにその領域から吹きつける風が打つときに。彼は右手をカッシエペイアの座へと差し延べ、ふさわしい翼ある履(はきもの)をつけた両の足を相異なる方へ開き、あたかも塵(ちり)にまみれ、にわかに地から滑り去ったかのように、おのれを旅人として天へ、大いなる頂の下へと運んでゆく。
Andromedae
laevo ex humero si quaerere perges,
adpositum
supera poteris cognoscere Piscem:
e
pedibus natum
summo Jove Persea vises,
255
quos humeris retinet defixo corpore Perseus,
quum
summa ab regione Aquilonis flamina pulsant.
Hic dextram ad sedes intendit Cassiepeae,
diversosque pedes, vinctos talaribus aptis,
pulverulentus uti de terra elapsu’ repente,
260
in
caelum vector magno sub culmine portat.
22 プレイアデス(Vergiliae). だが左の膝のかたわらに、あらゆる側から置かれた小さなプレイアデスを、あなたは細い光とともに見るだろう。これらは古(いにしえ)の習わしによって、世に七つの星と称(とな)えられるが、まこと見えるのは六つ、いずれも小さい。だが一つが滅んだと思うのは当たらぬ。むしろ、いわれもなく軽々しく、群衆が何の根拠もなしに七つと言うのだ、古の詩人たちが定めたように——彼らはそれらすべてに永遠の名を授けた——アルキュオネ、メロペ、ケライノ、タユゲテ、エレクトラ、ステロペ、ともに最も聖(きよ)きマイア。これらは細く、小さな光で滑りながら照る。だがこの徴(しるし)の名は大きく、名高いと呼ばれる、それが夏の始まりを明らかにし、のちにはまた冬の季節の出(い)でを開いて告げ、死すべき者らに、種を地に委(ゆだ)ねよと諭(さと)すがゆえに。
At propter
laevum genus omni ex parte locatas
parvas
Vergilias tenui cum luce videbis.
Hae septem vulgo perhibentur more vetusto
stellae,
cernuntur vero sex undique parvae.
265
At non
interiisse putari convenit unam;
sed
frustra temere a vulgo ratione sine ulla
septem dicier, ut veteres statuere poetae,
aeterno
cunctas aevo qui nomine dignant:
Alcyone,
Meropeque, Celaeno, Taygeteque,
270
Electra,
Steropeque, simul sanctissima Maia.
Hae tenues
parvo labentes lumine lucent:
at
magnum nomen signi, clarumque vocatur,
propterea
quod et aestatis primordia clarat,
et post, hiberni praepandens temporis ortus,
275
admonet, ut mandent
mortales semina terris.
23 竪琴座(Lyra). 次いで竪琴(リュラ)が、軽やかに置かれ、撓(たわ)んで見える。それをメルクリウスが、かつて小さな手で揺りかごのうちに造り上げ、高い座に据えたという。それは滑り落ちて、膝つく者の左の膝のところに腰を据え、膝つく者の曲げた膝と、鳥の頭とのあいだに引っかかった。
Inde Fides
leviter posita et convexa videtur;
Mercurius parvis manibus quam dicitur olim
in
cunis fabricatus in alta sede locasse;
quae
genus ad laevum Nixi delapsa resedit,
280
atque inter flexum
genus, et caput Alitis haesit.
24 白鳥座(Cycnus). というのも、翼ある鳥がいて、天の広い覆いの下を飛び、滑りながら二枚の翼で空気を切り裂く。その一方の部分はおぼろで、光を欠いている。もう一方は、小さくも明るくもない光で燃え、体を震わせて、ほどほどの光を放つ。彼は右の翼でケフェウスの右の掌(てのひら)を打とうとしている。そしていまや、力強い馬の蹄(ひづめ)が、その羽ある体の翼のかたわらで、鋭く下へと傾いている。
Namque est Ales avis, lato sub tegmine caeli
quae volat, et
serpens geminis secat aera pennis.
Altera pars huic obscura est, et luminis expers:
altera nec parvis, nec claris lucibus ardet,
285
sed
mediocre jacit quatiens e corpore lumen.
Haec dextram
Cephei dextro pede pellere palmam
gestit
; jam vero clinata est ungula vemens
fortis
Equi propter pennati corporis alam.
25 馬・山羊・水瓶(Equus). だがかの馬自身は、滑りながら二匹の魚に保たれている。その首を右から水瓶(みずがめ)が撫でる。馬の力が地の入り(=没)を訪うのは、逞(たくま)しい体から冷えた寒気を吐く山羊(やぎ)よりも遅い、おのが円のうちなる、剛毛の大いなる山羊よりも。ティタンがこれを絶えざる光で衣(き)せるとき、彼は冬の季節に車を曲げ、向きを変えて引き返す。この月には、おのれを海に委(ゆだ)ねることに励まぬよう用心せよ。というのも、昼の隔たりはわずかしか滑らず、冬の夜は速い行程で巡りはせぬ。
湿った曙(あけぼの)は、明るい太陽の先触れも、汝(なんじ)の嘆きに応じて、より速く現れはせぬ。だがアウステルは力強い勢いで大海を打つ。そのとき裂けた体は震える寒気に揺さぶられよう。それでも今や、年はその季節を通じて滑ってゆき、いかなる星座にも譲らず、風を避けもせず、脅すように轟(とどろ)く白い波濤(はとう)を恐れもせぬ。だが船人らは、大鷭(おおばん)や泳ぐ海雀(うみすずめ)に似て、海じゅうに不安な眼差しを投げかけながら、どこにも従わぬ岸辺を空(むな)しく探し求める、薄い板一枚が、彼らを黒きオルクスから隔てているあいだに。
Ipse autem
labens utrisque Equus ille tenetur
290
Piscibus; huic cervix dextra mulcetur Aquari.
Serius haec
obitus terrai visit Equi vis,
quam
gelidum valido de corpore frigus anhelans
corpore
setifero magno Capricornus in orbe;
quem
quum perpetuo vestivit lumine Titan,
295
brumali flectens
contorquet tempore currum.
Hoc cave te ponto studeas committere mense:
nam non
longinquum spatium labere diurnum;
non
hiberna cito volvetur curriculo nox:
humida
non sese vestris
aurora querelis
300
ocius
ostendet, clari praenuntia solis.
At validis aequor pulsabit viribus Auster:
tum
fissum tremulo quatietur frigore corpus.
Sed tamen anni
jam labuntur tempore toto,
nec cui
signorum cedunt, neque flamina vitant,
305
nec
metuunt canos minitanti murmure fluctus.
[At nautae, fulicae similes, mergoque natanti,
anxia
per totum jactantes lumina pontum,
necquidquam nusquam parentia litora quaerunt,
dum tenuis nigro
tabula hos distinguit ab
Orco].
310
26 射手座(Sagittipotens/Sagittarius). さらにまた、上なる月にも——船も海も渡り尽くされ、射手(いて)が太陽の円を支えているとき——危険がさして軽く差し迫っているとは思うな、黒い闇に先んじて、用心して船尾を陸へ引き上げよ。というのも、いまや間近に、わずかな時しか光は手元にないからだ。船人らはこの徴(しるし)を、その到来において先んじて知りえよう。というのも、夜がまさに落ちかかるころ、見ることができよう、サソリがおのれを現しつつ、高く昇り、体の力で曲がった弓を後ろに引きずってゆくさまを。だがサソリはさして先んじてはおらぬ。それでも先に波から出る。いまや上に、あなたは小さき熊の頭がそこにあるのを見、それがいっそう真っ直ぐに、いと高き円へと向きを変えるのを見るだろう。そのときオリオンはいまや全身を、夜の終わりのほど近くに葬(ほうむ)り、ケフェウスは腰のところまで深く隠れる、掌(てのひら)から影へと押しやられて。
Atque etiam
supero, navi pelagoque vagato,
mense,
Sagittipotens solis quum sustinet orbem,
[non
multo leviora putes instare pericla,
ante nigras cautus
tenebras subducere puppim].
Nam jam
comminus exiguo lux tempore praesto est.
315
Hoc signum
veniens poterunt praenoscere nautae:
nam
prope praecipitante licebit visere nocte,
ut sese
ostendens emergit Scorpius alte,
posteriore trahens flexum vi corporis Arcum.
[Sed Nepa non multum prior, at prior exit ab undis.]
320
Jam supera
cernes Arcti caput esse minoris,
et magis erectum
ad summum versarier orbem.
Tum sese Orion
toto jam corpore condit
extrema
prope nocte, et Cepheus conditur alto
lumborum
tenus, a palma depulsus ad umbras.
325
27 矢座(Sagitta). ここに、射手(いて)もなしに、一本のきらめく矢が横たわる、そのかたわらを、輝く羽をした鳥が回りめぐる。そしてそれはわずかに、アクィロの息吹(いぶき)の方へと傾いている。
Hic, missore
vacans, fulgens jacet una Sagitta,
quam propter nitens penna convolvitur Ales;
et
clinata magis paullo est Aquilonis ad auras.
28 鷲座(Aquila). だがそのかたわらに、鷲(わし)が燃え立つ体でおのれを運ぶ、火を孕(はら)むエーテルを震える翼で撫でながら——さして巨大な体ではないが、嘆く者らには悲しき徴(しるし)を、海を掻き乱しつつ、船人らに示すのである。
At propter se
Aquila ardenti cum corpore portat,
igniferum mulcens tremebundis aethera pennis,
330
non
nimis ingenti cum corpore, sed grave moestis
ostendit
nautis perturbans aequora signum.
29 海豚座(Delphinus). 次いで、大いなる山羊(やぎ)の角のかたわらに、湾曲した海豚(いるか)が横たわる、さして過ぎた輝きには照らされずに。その額に置かれた四つ連なりの星のほかは——それらを一つの間隔が二つずつに分かつのだが——他の部分は広く、細い光で這(は)っている。その煌(きら)めく口から輝くあれらの光は、アクィロの方の冷えた部分のうちに置かれ、そして喜ばしい太陽の道のりとそのあいだに置かれている。だが海豚の下のほうの部分は、太陽の通り道と風の息吹(いぶき)とのあいだに広がって見える、いと高きアウステルの息が力をもって迸(ほとばし)り出るあたりに。
Tum magni
curvus Capricorni cornua propter
Delphinus
jacet, haud uimio lustratu’ nitore;
praeter
quadruplices stellas in fronte Iocatas,
335
quas
intervallum binas disterminat unum:
caetera
pars lata tenui cum lumine serpit.
Illae quae
fulgent luces ex ore corusco,
sunt
inter partes gelidas Aquilone locatae,
atque
inter spatium et laeti vestigia solis.
340
At pars inferior Delphini fusa videtur
inter
solis iter, simul inter flamina venti,
viribus
erumpit qua summi spiritus Austri.
30 オリオン(Orion). それからオリオンが、斜(なな)めの体で力を込め、猛々しい目の牡牛の下のほうの体を押さえている。晴れた夜に天を仰ぎ見て、広く繰りひろげられた彼を見たことのない者は、他の星座を知りえようとは、まこと到底望めまい。
Exinde Orion,
obliquo corpore nitens,
inferiora
tenet truculenti corpora Tauri.
345
Quem qui,
suspiciens in caelum nocte serena,
late
dispensum non viderit, haud ita vero
caetera
se speret cognoscere signa potesse.
31 犬座(Canis/シリウス). というのも、彼の足の下に、赤らんだ光とともに照るのがかの燃え立つ犬、その星々の光で照り映える者である。おぼろな腹がその胸の下を覆い、そして荒れ狂う全身から炎を吐きながら、彼は逞(たくま)しい吹きつけで暑気をもたらす火を迸(ほとばし)らせる。その口から、輝きつつ、すべての灼熱(しゃくねつ)が死すべき者らへと放たれる。ギリシア人はこれを名高い名でシリウスと呼ぶ。この犬が太陽とともに天の頂へとおのれを高く掲(かか)げるとき、彼は木々が、葉の覆いの下で果実を宙づりのまま空(むな)しく保つことを許さぬ。というのも、大地が抱(いだ)き締めて捉えた根をもつ者らには、彼はその生を増し、命を与える炎で撫でる。だが根が大地を割りえぬ者らには、枝を葉から、幹を樹皮から剝(は)ぎ取って裸にする。西の岸辺へと向かうときにも、我らは彼を感じる。他の星々はその四肢を記すには弱々しい。
Namque pedes subter rutilo cum lumine claret
fervidus
ille Canis, stellarum luce refulgens.
350
Hunc tegit
obscurus subter praecordia venter:
nec
toto spirans rabido de corpore flammam
aestiferos
validis erumpit flatibus ignes.
Totus ab ore micans jacitur mortalibus ardor:
[Sirion
hunc Graeci praeclaro nomine dicunt.]
355
Hic ubi se
pariter cum sole in culmina caeli
extulit, haud patitur foliorum tegmine frustra
suspensos
animas arbusta ornata tenere.
Nam
quorum stirpes tellus amplexa prehendit,
haec
augens anima, vitali flamme mulcet.
360
At quorum nequeunt radices findere terras,
denudat foliis ramos et
cortice truncos.
[Tendentem occiduas etiam hunc sentimus ad oras.
Caetera
signandis sunt languida sidera membris.]
32 兎座(Lepus). 彼のかたわら、先に言ったオリオンの足の下に、足の軽い兎(うさぎ)が横たわる。彼は逃げる、鋭い口先の恐ろしい一撃を恐れて震えながら。というのも、犬が敵意ある駆けでその足跡を追い、真っ逆さまに彼を駆り立て、いまやようやくわずかに昇りながら、疲れを知らぬ体で、その駆けをけっして緩めぬからだ。
Hunc propter, subterque pedes, quos diximus ante,
365
Orioni’ jacet levipes Lepus. Hic fugit, ictus
horrificos metuens rostri tremebundus acuti:
nam
Canis infesto sequitur vestigia cursu
praecipantem agitans, oriens jam denique paullum,
curriculum numquam defesso corpore sedans.
370
33 アルゴ船座(Argo). だが犬の尾のところに、滑りつつアルゴが進み出る、向きを変えた船尾を、光とともに前に運びながら——他の船が、海原で舳先(へさき)を前に据え、ネプトゥヌスの野を嘴(くちばし)で切り裂くのを常とするようにではなく、後ろ向きにおのれを天の領(くに)を通して運んでゆく。あたかも安全な港に着こうとし始めるとき、船人らがその大いなる重みとともに船を回し、向きを変えた船尾を望みの岸へと牽(ひ)くように——かく、古(いにしえ)のアルゴは向きを変えてエーテルの上を滑る。そして舳先から高い帆柱(ほばしら)までは光なく、帆柱から船尾までは、明るい輝きとともに見える。次いで舵(かじ)が、散った光で輝きつつ、明るい犬の後ろの足跡に触れている。
At Canis ad caudam serpens prolabitur Argo,
conversam
prae se portans cum lumine puppim:
non
aliae naves ut in alto ponere proras
ante
solent, rostro
Neptunia prata secantes;
sed
conversa retro caeli se per loca portat.
375
Sicut quum
coeptant tutos contingere portus,
obvertunt
navem magno cum pondere nautae,
aversamque trahunt optata ad litora puppim;
sic
conversa vetus super aethera labitur Argo;
atque
usque a prora ad celsum sine lumine malum,
380
a malo
ad puppim clara cum luce videtur.
Inde
gubernaclum, dispersa lumine fulgens,
clari
posteriora Canis vestigia tangit.
34 海の怪物(Pistrix/鯨). さらに先、はるか彼方の安全なところに置かれたアンドロメダを、それでも猛き海の怪物は探し求めようと進み、アクィロの逞(たくま)しい息吹(いぶき)の方に据えられた彼女を、青みの中に、アウステルの部分に境を接して、追い尋ねる。
Exin semotam
procul in tutoque Iocatam
Andromedam
tamen explorans fera quaerere Pistrix
385
pergit,
et usque sitam validas Aquilonis ad auras
caerula
vestigat, finita in partibus Austri.
35 河(Eridanus). 牡羊が彼女を覆い、また鱗(うろこ)ある体の魚たちが覆う、彼女が体で明るい河の岸に触れているときに。というのも、あなたはエリダヌスをも天の一隅に置かれているのを見るだろう、大いなる力をもつ悲しき流れを——それを、嘆くパエトンの姉妹たちがしばしば涙で濡らした、嘆きの声で彼の死を歌いながら。この蛇を、あなたはオリオンの左の蹠(あうら)の下に見ることができよう。そして長い縛(いまし)めを見るだろう、それは魚たちを保ち、尾の部分に置かれて、河と入り混じり、怪物の背の方へ後ろへと引き返す。ここで彼らは一つの星に結ばれる、それを怪物の背骨がおのれから放ち、強い光で照り映えている。さらに、細い光をもつ多くの小さな星々が、怪物のあたりに広がり、撒(ま)き散らされて見える、また兎(うさぎ)が、鋭い咬(か)みつきを恐れて覆い隠すすべての星々と、舵(かじ)も。これらに名も、確かな姿も、古(いにしえ)の人々は定めなかったらしい。というのも、自然が明るい星々で磨き上げ、さまざまな光でその姿を分かちつつ描いたものは、かの星々の番人が思案をもって記し、天の徴(しるし)を真(まこと)の名で名づけたのだが、これら、わずかな光で広がった、似た姿、ひとしい輝きの星々を、彼は我らに、知られた形象で明らかにすることができなかったのである。
Hanc Aries
tegit, et squammoso corpore Pisces,
fluminis illustris
tangentem corpore ripas.
Namque etiam
Eridanum cernes in parte Iocatum
390
caeli,
funestum magnis cum viribus amnem,
quem lacrymis moestae
Phaethontis saepe sorores
sparserunt, letum moerenti voce canentes.
Hunc Orionis
sub laeva cernere planta
Serpentem
poteris; proceraque Vincla videbis,
395
quae
retinent Pisces, caudarum parte locata,
flumine
mixta retro ad Pistricis terga reverti.
Hic una stella
nectuntur, quam jacit ex se
Pistricis spina
valida cum luce refulgens.
Exinde exiguae
tenui cum lumine multae
400
inter
Pistricem fusae sparsaeque videntur
atque
gubernaclum stellae quas contegit omnes
formidans acrem morsum
Lepus. His neque nomen,
nec
formam Veteres certam statuisse videntur.
Nam quas
sideribus claris natura polivit,
405
et
vario pinxit distinguens lumine formas,
has ille astrorum custos ratione notavit,
signaque
signavit caelestia nomine vero.
Has autem, quae sunt parvo cum lumine fusae,
consimili
specie stellas, parilique nitore,
410
non
potuit nobis nota clarare figura.
36 南の魚座(Piscis Australis). さらに先、世に南の魚(うお)と呼びならわすものが、山羊(やぎ)より下を、アウステルの方へと巡り、怪物を見守りつつ、かの魚たちからは遠く離れて掛かっている。
Exinde,
Australem soliti quem dicere Piscem,
volvitur
inferior Capricorno versus ad Austrum,
Pistricem observans, procul illis Piscibus haerens.
37 水瓶座(Aquarius). だがすぐ近くに、あなたはみな名を欠いた星々を見るだろう、怪物と、南のものと言った魚とのあいだに、光り輝く水瓶(みずがめ)の足の下に撒(ま)き散らされた星々を。そのかたわらで、水瓶は右手からおぼろな流れを注ぐ、それはその星々のわずかな白さで微(かす)かに光る。だが多くの中から、二つの光が遠くまで輝く——一つは水瓶の大いなる足の下に見えよう。もう一つは、泉の冷えた流れから滴(したた)り落ちて、怪物の棘(とげ)ある尾の下に貼りついた。これらの細い星々は「水(みず)」の名で称(とな)えられる。ここに他の星々が、小さな光で明るく舞い、大いなる弓(ゆみ)持つ者の足の前の足跡の下に入り、おぼろなまま、名もなく退(しりぞ)いてゆく。
At prope conspicies expertes nominis omnes,
415
inter
Pistricem et Piscem quem diximus Austri,
stellas
sub pedibus sparsas radiantis Aquari.
Propter
Aquarius obscurum dextra nigat amnem,
exiguo
qui stellarum candore nitescit.
E multis tamen
his duo late lumina fulgent:
420
unum
sub magnis pedibus cernetur Aquari:
quod
superest, gelido delapsum flumine fontis,
spiniferam subter caudam Pistricis adhaesit;
hae
tenues stellae perhibentur nomine Aquai.
Hic aliae
volitant parvo cum lumine clarae,
425
atque
priora pedum subeunt vestigia magni
Arcitenentis,
et obscurae sine nomine cedunt.
38 祭壇座(Ara). 次いで、輝くサソリの切っ先のかたわらに、あなたは見るだろう、アウステルの息がその吹(ふ)きで撫でる祭壇(さいだん)を、わずかな時のあいだ上なる敷居を泳ぎ渡るものを。というのも、それはアルクトゥルスとは反対の側、遠くに置かれているからだ。アルクトゥルスにユピテルは上方に大いなる広がりを与え、この祭壇には下のほうに小さな円を割り当てた。それでもこの夜は、永遠の行程でこれらの領(くに)を訪いつつ、船人らに、みなが知りうる徴(しるし)を与えた、四方から差し迫る人々の恐るべき災厄を哀(あわ)れんで。というのも、暗い雲もなしに、天の中ほどの領域に置かれた祭壇が、上のほうをおぼろな霧に覆われて輝くのをあなたが見るとき、そのときは力強いアウステルを避けて逃れよ。それを見透(みとお)して避けたなら、すべての艤装(ぎそう)を念入りに据えて、あなたは無事に波を滑りゆくだろう。だがもし重い風が激しい息吹(いぶき)で襲いかかれば、その据わった力で高い帆柱(ほばしら)を打ち砕き、いかなるものも猛き嵐を和(やわ)らげえぬほどになろう——もしアクィロの側からおぼろな雲を追い払い、にわかな息吹で祭壇がそれを分け散らし始めぬかぎりは。
Inde Nepae cernes propter fulgentis acumen
Aram,
quam flatu permulcet spiritus Austri,
exiguo
superum quae limina tempore tranat:
430
nam
procul Arcturo est adversa parte locata.
Arcturo magnum
spatium supera dedit, orbem
Jupiter huic
parvum inferiore in parte locavit.
Haec tamen
aeterno invisens loca curriculo nox
signa
dedit nautis, cuncti quae noscere possent,
435
commiserans
hominum metuendos undique casus.
Nam quum
fulgentem cernes, sine nubibus atris,
Aram sub media
caeli regione locatam,
a summa
parte obscura caligine tectam,
tum
validis fugito devitans viribus Austrum:
440
quem si
prospiciens vitaveris, omnia caute
armamenta
locans, tuto labere per undas.
Sin gravis
inciderit vehementi flamme ventus,
perfringet celsos defixo robore malos,
ut res
nulla feras possit mulcere procellas,
ni
parte ex Aquilonis opacam pellere nubem
coeperit, et subitis
auris diduxerit Ara.
39 ケンタウルス座(Centaurus). だがもしケンタウルスが天の中ほどに肩を置き、みずから青みの雲に覆われて運ばれ、祭壇を曇らせて細い影で衣(き)せるなら、そのとき星座の入りに際しては、ファウォニウスの力を恐れねばならぬ。だがかのケンタウルスは、高い座に置かれて、明るく照り映えるサソリがおのれを差し入れるところで、その下に、おのが男の部分を前に運びつつ退(しりぞ)き、急いで馬の部分を鋏(はさみ)の下へとつなごうとする。ここで右手を差し延べ、巨大な四つ足の獣が保たれているところへ——ギリシア人の誰もが確かな名を与えなかった獣へと——彼は手を伸ばし、猛々しく、明るい祭壇へと進む。
Sin humeros
medio in caelo Centaurus habebit,
ipseque caerulea contectus nube feretur,
atque
Aram tenui caligans vestiet umbra,
450
ad
signorum obitum vis est metuenda Favoni.
Ille autem
Centaurus in alta sede Iocatus,
qua
sese clarum collucens Scorpius infert,
hac subter partem praeportans ipse virilem
cedit,
Equi partes properans subjungere Chelis.
455
Hic dextram
porgens, quadrupes qua vasta tenetur,
quam
nemo certo donavit nomine Graium,
tendit,
et illustrem truculentus cedit ad Aram.
40 海蛇座(Hydra). ここで海蛇(うみへび)が、下のほうの部分からおのれを起こす、真っ逆さまに滑りつつ、曲がった体で蛇行(だこう)しながら。頭と目をサソリの背の方へとねじり、弓なりの湾曲で獅子の下のほうへと潜り込みながら、彼女はケンタウルスに、滑らかな尾でなめらかに触れる。そしてその湾曲の中ほどに、輝く酒甕(クラテル)が照り映える。その果てに、羽ある体で煌(きら)めく鴉(からす)が嘴(くちばし)で突(つつ)く。そしてここ、双子のすぐ下、犬の前に、ギリシア語の名でプロキュオンと呼ばれる者がいる。これらが、夜のうちに見守りつつ、世界の永遠の運動を知ろうと望むなら、あなたが天を正しい行程で巡るのを見る徴(しるし)である。というのも、十二の星座の円を巡るのを常とするかの五つの星は、似た思案では記しえぬ。なぜなら、それらが駆けつつ残す足跡は、つねに同じ空間を踏みつつ運ばれるわけではないからだ。かく彼らは、天の雲を通してさまよい巡ることを好み、おのが円を移ろう運動で測ることを好む。彼らは長い時の大いなる年をなす、天の覆いの下、同じ星座へと戻るときに。その全き行程を、私はいま繰りひろげることができぬ。だがこれら、つねに確かな円のうちを巡る不動のものを、大いなる円とともに、私は人々に説き明かそう。
Hic sese
infernis de partibus erigit Hydra
praecipiti lapsu, flexo cum corpore serpens.
460
Haec caput atque oculos torquens ad terga Nepai,
convexoque sinu subiens inferna Leonis,
Centaurum leni
contingit lubrica cauda:
in
medioque sinu fulgens Cratera relucet:
extremum
nitens plumato corpore Corvus
465
rostro tundit. Et hic,
Gemninis est ille sub ipsis
ante
Canis, Graio Procyon qui nomine fertur.
Haec sunt, quae
visens nocturno tempore signa,
aeternumque volens mundi cognosecre motum,
legitimo
cernes caelum lustrantia cursu.
470
Nam quae
per bis sex Signorum labier orbem
quinque
solent stellae, simili ratione notari
non
possunt; quia, quae faciunt vestigia cursu,
non
eadem semper spatio protrita feruntur.
Sic malunt
errare vagae per nubila caeli,
475
atque
suos vario motu metirier orbes.
Hae faciunt
magnos Ionginqui temponis annos,
quum
redeunt ad idem caeli sub tegmine signum:
quarum
ego nunc nequeo totos evolvere cursus.
Verum haec,
quae semper certo volvuntur in orbe,
480
fixa, simul magnos
edemus gentibus orbes.
41 天の諸圏(もろもろのまどか). 永遠の光で世界を巡る四つの円が、星を担(にな)い、おのが徴(しるし)を運びつつ運ばれてゆく、大地を抱(いだ)き、天の覆いの下に支えられて。それらから、あなたは年々の翔(か)ける光を知るだろう、密な徴(しるし)で分かたれて見分けうるその光を。次いで、大いなる光で広い大いなる円々が、たがいに結ばれ、天の結び目で組み合わされ、二つは二つから等しい隔たりに置かれているのをあなたは見るだろう。というのも、もし夜のうちに天を知ろうとして、おぼろな雲が星々を拭(ぬぐ)い去らず、月も満ちた光で星々を凌(しの)がなかったとき、あなたが大いなる白い輪(わ)の、明るく這(は)うのを見たのなら——これが乳(ちち)の道(みち)と記される、過ぎた白さで輝くものだ。それは絶え間ない円を織り上げて閉じはせぬ。これと似た嵩(かさ)で輝く四つが運ばれてゆく。だがそれは、上の二つを広がりにおいて大いに凌(しの)ぐと言われ、天の洞(ほら)を広く巡るという。そのうち一方は、アクィロの息吹(いぶき)に触れて巡り、双子の明るい顔を目指す。次いで、燃え立つ膝をおのれのうちに保ちつつ、馭者(ぎょしゃ)の両の肩を運ぶ。これにペルセウスが左の脛(すね)と左の肩で触れる。だがそれはアンドロメダの右の側に保たれている。彼女の手はボレアスの方を、肘(ひじ)はアウステルの方を望む。馬は二つの足をそこに置き、ともに鳥が頭を、また体を曲げて背を置く。蛇遣いは肩でそれに力を込めて押す。彼女は退(しりぞ)きながらアウステルへと向かう、乙女が体でそれを避けつつ。だが全空間を大いなる獅子が衣(き)せ、また明るい光で照り映える蟹(かに)が衣せる、その蟹のうちに留まって、夏の太陽(ソル)はその車を巡らせ返し、おのが体の中ほどでその行程を分かつ。ここで蟹はそっくり中ほどで断ち切られる。あの一方は甲羅(こうら)のうつろな覆いの下、内も外も光をもつ。だが猛きライオンの恐るべき力が、その逞(たくま)しい胸と腹で円を占める。この円を八つの部分に分けて知ることができるなら、あなたは上の円で五つが等しい隔たりで巡り、三つの部分が残されるのを見いだすだろう、夜の時にその三つを下界の力が訪うのを。一方はボレアスの息吹のところで蟹につながり、他方は反対に、下界のアウステルから力を込めて押す。中ほどを分かちつつ、これは下で山羊(やぎ)を断ち、また冷たい流れを注ぐ水瓶の足を断ち、青みの猛き怪物の尾を、またかの輝く兎(うさぎ)を断つ。次いで犬の足を、ともに明るい光で広いアルゴの船を保ち、ケンタウルスの背を、またサソリの切っ先を運び、次いで射手(いて)の据わった弓を占める。この円は、アクィロの澄んだ息吹からアウステルへと退きつつ、太陽の燃え立つ車輪に最後に触れられる。そこから冬の季節に曲がって、おのが座を上方へと取り戻す。この円には五つの部分が夜のものとして、三つは上方の光に属すると言われる。これら二つのあいだに、彼は中ほどの部分を保つと見える、輝く乳の輪が大きいのとひとしいほどの大きさで。そのうちで、秋に、またふたたび春の光で、太陽は昼の長さを夜の時間とひとしくする。これを保って、牡羊は全身が淡く照り、膝を曲げて巨大な牡牛が力を込めて押す。オリオンは明るい胸でそれに触れて運ばれる。海蛇が湾曲で保ち、酒甕(クラテル)と鴉(からす)が付き添い、鋏(はさみ)の星もわずかながら。ひとしく蛇遣いの膝が、また天上のユピテルの翼ある使者たる鳥が押し迫る。そのかたわらで馬が、頭と首の光で触れている。これらを、等しい隔たりに引き離して地軸が支える、天のまさに頂から、その中ほどを貫きながら。だがあの第四の円は、その明るい光で果ての部分で果ての円々を保ち、ともに中ほどから、おのが中ほどの部分で断ち切られ、斜(なな)めに、その中で光とともに輝きつつ運ばれる——ゆえに、聖(きよ)き手でいと学べる女神パラスがみずから工(たくみ)の理(ことわり)に巧みな術を授けた者とて、天において神なる力で曲げられたほどには、ねじれた円をそうも巧妙に削り出しえまい——大地を取り巻き、光で世界を飾り、横ざまの頂で、支えられた星々を保つほどには。これら四つはすべて同じ運動で巡る。だがただ一つ、三つの円のあいだに斜めに編み込まれた円だけが、おのが行程をこれほど地の上方に保つ——蟹が山羊から隔てられている広がりのほどに。そして地の下でも、その隔たりは等しくあらねばならぬ。そして我らがおのが目から放つ光線——それで我らがこの弓なりの天の円に触れる光線——それほどの六つの部分がその下に収まりえよう、等しい隔たりで二つずつ、天の徴(しるし)を保ちながら。これをギリシア人はゾーディアコスと呼び、我ら羅典(ラテン)の者は真(まこと)の名で「徴を担う円」と称(とな)えよう。というのも、それは巡りつつ十二の燃え立つ徴を担うからだ。暑気をもたらすのは、燃える星々を繰りひろげる蟹。その下に、輝く獅子の猛き力が退き、それを、赤らんだ体で照り映える乙女が追い、次いで明るい光で投げ出された鋏(はさみ)、そして輝くサソリの大いなる力みずからが続く。次いで射手(いて)が右手に曲がった弓を保つ。その後、山羊(やぎ)が顔を前に進めゆく。次いで湿った水瓶が、円におのが座で輝く。さらに鱗(うろこ)ある魚たちが蛇のように戯れる。それらの伴侶(とも)は、おぼろな光で滑る牡羊、膝を曲げ、体を前に投げ出した牡牛、そして光で明るい火を放つ双子。これらを太陽が永遠の光で巡りつつ、めぐりゆく行程で年々の季節を成し遂げる。円のうち、成し遂げられて地の下へ駆られるだけ、それと同じだけが、上方で死すべき者らに開けて立つ。つねに六つの徴が、夜ごとに滑って退き、それと同じだけの輝く徴を、天はふたたび見る。この空間を、夜は盲(めし)いた影で渡り尽くす、夜の初めに地の上方に残されたその空間を、徴を担う円と、徴の順序とで支えられたその空間を。
Quatuor,
aeterno lustrantes lumine mundum,
orbes
stelligeri portantes signa feruntur,
amplexi
terram, caeli sub tegmine fulti:
e
quibus annorum volitantia iumina nosces,
485
quae
densis distincta licebit cernere signis.
Tum magnos
orbes magno cum lumine latos,
vinctos inter se, et nodis caelestibus aptos,
atque
pari spatio duo cernes esse duobus.
Nam si nocturno
cognoscens tempore caelum,
490
quum neque caligans detersit sidera nubes,
nec
pleno stellas superavit lumine Luna,
vidisti
magnum candentem serpere Circum:
lacteus hic nimio
fulgens candore notatur.
Hic non
perpetuum detexens conficit orbem.
495
Quatuor huic
simili nitentes mole feruntur:
sed
spatio multum superis praestare duobus
dicitur,
et late caeli lustrare cavernas.
Quorum alter tangens Aquilonis vertitur auras,
ora
petens geminorum illustria; tum genus ardens
500
in sese
retinens Aurigae portat utrumque.
Hunc sura laeva
Perseus humeroque sinistro
tangit. At
Andromedae dextra de parte tenetur;
[cui manus ad Boream,
cubitus cuis spectat ad Austrum].
Imponitque pedes duplices Equus; et simul Ales
505
ponit avis caput, et
clinato corpore tergum.
Anguitenens
humeris connititur. Illa recedens
Austrum
consequitur devitans corpore Virgo.
At vero totum spatium convestiet orbis
magnu’
Leo, et claro collucens lumine Cancer,
510
in quo
consistens convertit curriculum Sol
aestivus,
medio distinguens corpore cursus.
Hic totus medius curco disjungitur: iste
subter
testarum cava tegmina, et intus et extra
lumen
habens: saevi sed vis horrenda Leonis
515
pectoribus validis, atque alvo possidet orbem.
Hunc octo in
partes divisum noscere circum
si
potes, invenies supero convertier orbe
quinque
pari spatio, partes tres esse relictas,
tempore
nocturno quas vis inferna frequentat.
520
[Ille
quidem a Boreae] Cancro connectitur [auris;]
alter
ab infernis [contra connititur] Austris.
Distribuens medium subter secat hic Capricornum,
atque pedes gelidum rivum fundentis Aquari,
caeruleaeque feram caudam Pistricis, et illum
525
fulgentem Leporem; inde pedes Canis, et simul
amplam
Argoam retinet
claro cum lumine Navem;
tergaque
Centauri, atque Nepai portat acumen:
inde
Sagittari defixum possidet arcum.
Hunc, a clarisonis auris Aquilonis ad Austrum
530
cedens,
postremum tangit rota fervida Solis;
exinde
in superas brumali tempore flexus
se
recipit sedes. Huic orbi quinque tributae
nocturnae
partes, supera tres luce dicantur.
Hosce inter
mediam partem retinere videtur
535
tantus quantus erit collucens lacteus orbis:
in quo
autumnali, atque iterum sol lumine verno
exaequat spatium lucis
cum tempore noctis.
Hunc retinens Aries sublucet corpore totus,
atque
genu flexo Taurus connititur ingens.
540
Orion claro
contingens pectore fertur.
Hydra tenet flexu; Cratera et Corvus adhaeret,
et
paucae e Chelis stellae: simul Anguitenentis
sunt genua, et summi Jovis Ales nuntius instat;
propter Equus capite,
et cervicum lumine tangit.
545
Hosce aequo spatio dejunctos sustinet axis,
Per medios
summo caeli de vertice tranans.
Ille autem
claro quartus cum lumine Circus
partibus extremis extremos continet orbes,
et
simul a medio media de parte secatur,
550
atque obliquus in his nitens cum lumine fertur:
ut
nemo, cui sancta manu doctissima
Pallas
solertem ipsa dedit fabricae rationibus artem,
tam
tornare cate contortos possiet Orbes,
quam
sunt in caelo divino numine flexi,
555
terram
cingentes, ornantes lumine mundum,
culmine
transverso retinentes sidera fulta.
Quatuor hi motu
cuncti volvuntur eodem.
Sed tantum
supera terras semper tenet ille
curriculum oblique implexus tribus orbibus unus,
560
quanto
est divisus Cancer spatio a Capricorno;
ac
subter terras spatium par esse necesse est.
Et quantos
radios jacimus de lumine nostro,
queis hunc convexum caeli contingimus orbem,
sex tantae poterunt sub eum succedere partes,
565
bina
pari spatio caelestia signa tenentes.
Zodiacum hunc
Graeci vocitant, nostrique Latini
orbem
signiferum perhibebunt nomine vero:
nam gerit hic
volvens bis sex ardentia signa.
Aestifer est
pandens ferventia sidera Cancer.
570
Hunc subter fulgens cedit vis torva Leonis,
quem
rutilo sequitur collucens corpore Virgo,
exin
projectae claro cum lumine Chelae;
ipsaque
consequitur lucens vis magna Nepai.
Inde
Sagittipotens dextra flexum tenet arcum.
575
Post hunc ore
fera Capricornus vadere pergit.
Humidus inde loci collucet Aquarius orbi.
Exin
squammiferi serpentes ludere Pisces;
queis
comes est Aries obscuro lumine labens,
inflexoque genu projecto corpore Taurus,
580
et Gemini clarum
jactantes lucibus ignem.
Haec Sol
aeterno convolvit lumine lustrans
annua
conficiens vertenti tempora cursu.
Hic quantum terris confectus pellitur orbis,
tantumdem
ille patens supera mortalibus exstat.
585
Sex
omni semper cedunt labentia nocte,
tot
caelum rursus fulgentia signa revisunt.
Hoc spatium tranans caecis nox conficit umbris,
quod
supera terras prima de nocte relictum
signifero
ex orbi’ et signorum ex ordine fultum.
590
42 星座の出と入り. だがもし太陽の確かな行程を知ろうと望むなら、あなたは夜の時に星座の出(い)でを見守るがよい。というのも、昇るティタンはつねに一つの星座を引き連れるからだ。だがもし高い山が星座を遮(さえぎ)って阻(はば)み、あるいは雲が盲(めし)いた霧で光を奪うなら、天の覆いからおのれで確かな目印を取って、あなたはすべての出でと入りを知ることができよう。何が同時に現れるかをあなたは見、何が同じ時に夜の時に入りへと真っ逆さまに向かうかを、あなたは知るだろう。というのも、蟹(かに)が上方の光に全身を掲(かか)げるやいなや、たちまち冠(かんむり)が滑り落ちて退(しりぞ)き、魚の尾のところまで、下界の領(くに)を訪う。星々で分かたれた冠は、いまや上方に半分を保ち、もう半分は退けられている。それでも魚がそれに続く、すっかり影へ引かれてはいないが、上のほうの体を覆われて退く。そして蛇遣いは、膝から肩まで、おのが逞(たくま)しい首から、大いなる曲がった蛇を隠す。いまや熊の番人は等しからぬ部分で断ち切られる。というのも、天の明るい部分からはより短く見え、より大きな部分は、退けられて下界の影を占めるからだ。彼は四つの徴を、入りつつ、徴を担う円からともに引き連れるのを常とする。次いで遅れて彼は退く、上方の光でおのれを満たしたのち、夜の半ばを過ぎて、明るい体で滑りながら。これらのおぼろな星座を、地は巡りつつ覆い隠す。だが別の側では、明るい光とともにオリオンがさまよう、肩と広い胸で輝き、右手に光を欠かぬ剣を保ちながら。だが獅子の力が地から開け現れると、蟹がその明るい出でで運び上げたすべてが、おぼろになって退く。ひとしく鷲(わし)の大いなる力が追いやられ、膝つく者が体を曲げて沈みつつ、いまやほとんど上方の光から追われて退く。だが彼は左の膝と、明るい蹠(あうら)を上方に残す。そのとき、それに向かい合って海蛇の明るい頭が昇り、兎(うさぎ)と、犬の前に、燃え立ちつつおのれを差し入れるプロキュオンが昇る。次いで犬の最初の足跡が見える。天から少なからぬ徴を追いやりつつ、にわかに乙女が昇る、明るい光で赤らみながら。キュレネの明るい竪琴が退き、海豚が波の下に沈み、ひとしく追われて矢が隠れ、鳥は尾の果てと前の羽へと退き、大いなる河もひとしく滑り落ちる。ここで馬が頭と長い首から淡くなる。さらに先、いまや明るい体で蛇が昇る。そして海蛇は酒甕(クラテル)のところまで死すべき者らに照る。次いで犬がいまや後ろの足を現し、その後みずから、明るい光とともに船尾を牽(ひ)く。船は、天の光を通して滑りつつ続く。それは中ほどの帆柱(ほばしら)を、光を放つ幹で現す。そしていまやついに乙女が全身を進み出た。だが鋏(はさみ)がおぼろな体で進み出ると、ひとしく豊かな光とともにボオテスが昇る、その向かい合う体にアルクトゥルスが据えられている者が。そしていまや、上方に輝きつつアルゴがすっかり滑り進み、海蛇は、天に広く散らばって保たれているがゆえに、まだすっかりは開けぬ。というのも、影がその尾を覆うからだ。だが蛇遣いは、ふたたび新たな光で照り映える。いまや右の膝と、光で飾られた脛(すね)をかの者が掲(かか)げる、世に知られた名を欠き、アルカディアの竪琴の境につねに触れる膝つく者が。彼を我らはいくたびも、一夜のうちに消え、また昇るのを見た、渡りつつその小さな円を二度くりかえすほどに。彼は膝と脛を、鋏(はさみ)とともに高く掲げる。だがみずからは真っ逆さまに、おぼろな夜のうちに保たれる、サソリと射手(いて)が天の光を訪うあいだに。というのも、サソリはおのれとともに中ほどを繰りひろげるが、弓は昇りつつ、全身を天へ運び上げようと試みるからだ。彼は三つの徴とともに掲げられて、全身が照る。だが冠はその中ほどの部分から昇り、ケンタウルスの尾が果ての輝きで照り映える。ここでいまや馬がそっくり、おのれを盲(めし)いた影に隠す、その馬のかたわらを、赤らんだ羽で輝きつつ鳥が飛び過ぎる。アンドロメダの明るい頭が入り、猛き怪物が滑り落ちる、おぞましい饗宴(きょうえん)を求めて、災いをもたらす者が。これに向かい合ってケフェウスは掌(てのひら)を差し延べてやまぬ。彼女は背骨のところまで、青みのうちに身を沈めて隠れる。だがケフェウスは頭と、肩と、掌を後ろへ反らせる。だがサソリの激しい力が昇り立つと、広く繰りひろげられ飛びつつ、彼女は地へと滑り落ちる。そしてオリオンは恐れに打たれて、彼女とともに隠れる。あなたの許しを得て、乙女よ、この恐れのいわれを繰りひろげさせてくれ。我に、どうか和(なご)められて来たれ、ディアナよ。これが人々の伝え、この噂が地に広くさまよう——かつてオリオンが、言うには、ディアナに乱暴な手をかけた、高い丘々を狂気に駆られてさまよいながら——その丘々を、エーゲの淵に据えられたキオスが保ち、キオスの肩を緑の葡萄(ぶどう)の蔓(つる)が覆っている。彼は逆上し、狂った心で野の獣を屠(ほふ)っていた、オイノピオンの輝かしい饗宴を飾ろうと熱望して。だしぬけに、ディアナの足に打たれて島は裂け、散り散りになった岩を引き剝(は)がして震わせ、盲(めし)いた窪(くぼ)みを光で照らし出した。そこから、巨大な体で彼の前に現れ出たのが敵意あるサソリ、悲しき切っ先を前に運ぶ者であった。彼は獲物を貪(むさぼ)り求める狩人を、力強い一撃で打ち、死をもたらす毒を傷を通して血脈に刺し込んだ。かの者は死につつ、重い体で地を覆い倒れた。ゆえに、サソリがおのれを大いなる光で掲げるとき、オリオンは逃げて、その身を地に委(ゆだ)ねる。そのときまたアンドロメダが逃げ、ネプトゥヌスの怪物がすっかり潜(ひそ)む。退きつつ、体を向け変えてケフェウスが、中ほどの体で果ての地に触れる。彼は頭と上のほうの部分を沈めることはできる。だが下のほうの影はけっして彼の腰を衣(き)せぬ。というのも、光で巡る熊たちが彼の脛(すね)を保つからだ。彼女もまた同じ時に滑る、涙にくれて娘を求めつつ、カッシエペイアが。そして天から栄(は)えあるさまで追われるのではなく、向きを変えた頂で、まず地に触れ、のちに肩で、座を覆(くつがえ)されて運ばれてゆく。この罰を彼女に、慈(いつく)しみ深いネレイデスたちが課したのだ、言い伝えに、美しさを彼女が彼女らと競うを敢えてしたとて。彼女は傾いで入る。だが冠のもう一方の部分は昇り、いまや海蛇がすっかり尾とともに繰りひろげられる。だがケンタウルスは頭とおのれのすべてを暗い闇から引き出す、前足の小さな足跡を覆われたまま残しつつ。光を繰りひろげると同時に、みずからは右手に獣を保つ。だが残りは大いなる弓の出でを待つ。次いで蛇遣いが頭と手から滑り進む。ともに蛇がいまや頭と、その曲がった体の果ての光を現す。ここでかの膝つく者が、体を向け変えて昇る、腹、脛、肩、ともに胸を巡り、右手で喜ばしい光とともに光線を放ちながら。次いで、射手(いて)が上方の光を訪い始めると、膝つく者の頭が現れ出て、ともに明るい竪琴がおのれを掲(かか)げ、ケフェウスが体で進み出る。かの燃え立つ犬が全身とともに退く。オリオンは隠れ、兎(うさぎ)も影に隠れて入る。馭者(ぎょしゃ)の下のほうの光が、滑りつつ落ちる。次いで山羊(やぎ)が、入りつつ高い頂から馭者を、また差し迫る山羊(=雌山羊)を、ともに小さな仔山羊たちを追い、古(いにしえ)の名をもつ大いなる船を下へと追いやる。プロキュオンが覆われる。羽ある滑りで地から鳥たちが現れ出る。明るい矢が現れる。右の脛と足を残して、ペルセウスが下界の所へ入る。次いで、退きつつ、アルゴが船尾から取り残される。だが水瓶が上方の円を訪うてのち、南の祭壇のいと聖(きよ)き座が昇り、馬が肩と前足でおのれを高く差し出す。夜は、ケンタウルスの向かい側の尾を下界へと転がし落としても、その頭、広い肩、大いなる胸をおぼろにすることはできぬ。また首に最も近い海蛇の渦を引き下ろし、その赤らんだ口を隠す。だが残りは長く、光を放つ光とともに留まり、半獣の顔とともに、すべてが上方から退きはせぬ、魚たちがその二重の体で昇り立つまでは。そして山羊(やぎ)に近い魚が海から昇る、別の側で、差し迫る星の出でを待ちながら。かくアンドロメダの肩と、疲れた掌(てのひら)をもつ名高い脛(すね)が、星座の分かたれた時に昇る。魚たちが平らな波から初めて昇るとき、あなたはアンドロメダの右の部分を見ることが許されよう。だが牡羊は、下界の所を離れつつ、彼女の左の部分を地に現す。そのころほぼあなたは、海の西の境を守る祭壇と、東の側にペルセウスを肩まで見るだろう。牡羊がペルセウスの胸を引き寄せるか、それとも牡牛か、これは定かでない。牡牛とともに彼はエーテルを巡る。だが牡牛が昇るとき、これらが止むとは私は思わぬ。というのも、それらの近くに馭者(ぎょしゃ)の星々が輝くからだ。その馭者を、牡牛はすっかりは明るい光の息吹(いぶき)へと駆りはせぬ。それは双子のただ中で完(まっと)うされ、だが二重の仔山羊と、左の足をもつ山羊(=雌山羊)が牛とともに昇る。そのとき怪物が巨大な背を掲げ、天の穹窿(きゅうりゅう)に輝く尾を掲げる。ボオテス自身もいまや最初の部分で入る。四つの星座がやっと彼を広い海原に葬(ほうむ)り、彼は西の熊の左の部分で、しかと身をもたげる。両の足は、蛇遣いの二重の膝のところまで、天に退き、果てしない大海の下へと滑り落ちつつ、別の場所で昇りながら、双子を示すことができよう。いまやどの側からも怪物は近くに見えぬ。だがやがて見守るべきもの——河の最初の連なりが中ほどへ出てきて、深みのうちに船人らに見分けられるとき。彼らはそれを待ちつつ、大いなる星座オリオンを待ち望む——すなわち、船の道のりと夜の尺度が開け現れるように。かかる徴を、神々は人の種族に多く与えたのである。
Quod si Solis aves certos cognoscere cursus,
ortus Signorum nocturno temporer vises;
nam semper signum
exoriens Titan trahit unum.
Sin autem officiens signis mons obstruet altus,
aut adiment lucem caeca caligine nubes,
595
certas
ipse notas caeli de tegmine sumens,
ortus
atque obitus omnes cognoscere possis.
Quae simul exsistant, cernes; quae tempore eodem
praecipitent obitum nocturno tempore, nosces.
Nam simul ut supero se totum lumine Cancer
600
extulit,
extemplo cedit delapsa Corona;
et loca
convisit cauda tenus infera Piscis.
Dimidiam
retinet stellis distincta Corona,
partem
jam supera, atque alia de parte repulsa est:
quam
tamen insequitur Piscis, nec totus ad umbras
605
tractus, sed supero contectus corpore cedit:
atque
humeros usque a genibus, camurumque recondit
Anguitenens
validis magnum a cervicibus Anguem.
Jam vero
Arctophylax non aequa parte secatur:
nam
brevior clara caeli de parte videtur;
610
amplior
infernas depulsus possidet umbras.
Quatuor hic
obiens secum deducere signa
signifero
solet ex orbi; tum serius ille,
quum
supera sese satiavit luce, recedit,
post mediam labens
claro cum corpore noctem.
615
Haec obscura
tenens convertit sidera tellus.
At
parte ex alia claris cum lucibus errat
Orion, humeris et lato pectore fulgens,
et dextra retinens
non cassum luminis Ensem.
Sed quum de terris vis est patefacta Leonis,
620
omnia,
quae Cancer praeclaro detulit ortu,
cedunt
obscurata; simul vis magna Aquilai
pellitur,
ac flexo considens corpore Nisus
jam
supero ferme depulsus lumine cedit:
sed laevum genus, atque illustrem linquit in altum
625
plantam. Tum contra
exoritur clarum caput Hydrae,
et
Lepus et Procyon, qui sese fervidus infert
ante
Canem; inde Canis vestigia prima videntur.
Non pauca e
caelo depellens signa, repente
exoritur
candens illustri lumine Virgo.
630
Cedit clara
Fides Cyllenia, mergitur unda
Delphinus,
simul obtegitur depulsa Sagitta,
atque Avis ad summam caudam, primasque recedit
pinnas, et magnus
pariter delabitur Amnis.
Hic Equus a
capite, et longa cervice latescit.
635
Longius
exoritur jam claro corpore Serpens;
Crateraque
tenus lucet mortalibus Hydra.
Inde pedes
Canis ostendit jam posteriores,
et post ipse
trahit claro cum lumine puppim.
Insequitur
labens per caeli lumina Navis;
640
haec
medium ostendit radiato stipite malum;
et jamjam toto
processit corpore Virgo.
At quum
procedunt obscuro corpore Chelae,
exsistit
pariter larga cum luce Bootes,
cujus in adverso est Arcturus corpore fixus;
645
totaque
jam supera fulgens prolabitur Argo,
Hydraque, quod
late caelo dispersa tenetur,
nondum
tota patet; nam caudam contegit umbra.
[Anguitenens autem renovata luce refulget.]
Jam dextrum genus, et decoratam lumine suram
650
erigit
ille vacans vulgato nomine Nixus,
qui
Fidis Arcadicae semper confinia tangit:
quem nocte exstinctum atque exortum vidimus una
Persaepe, ut parvum tranans geminaverit orbem.
hic genus et suram cum Chelis erigit alte:
655
ipse
autem praeceps obscura nocte tenetur,
dum
Nepa et Arcitenens invisant lumina caeli.
Nam
secum medium pandet Nepa; tollere vero
in caelum totum
exoriens conabitur Arcus.
Hic tribus elatus cum signis corpore toto
660
lucet:
at exoritur media de parte Corona,
caudaque
Centauri extremo candore refulget.
Hic se jam totum caecas Equus abdit in umbras,
quem
rutila fulgens pluma praetervolat Ales.
Occidit
Andromedae clarum caput, et fera Pistrix
665
labitur, horribiles
epulas funesta requirens.
Hanc contra
Cepheus non cessat tendere palmas:
illa
usque ad spinam mergens se caerula condit.
At Cepheus caput atque humeros palmasque reclinat.
Quum vero vis est vehemens exorta Nepai,
670
late
fusa volans [in terras labitur unda;
Orionque metu
perculsus conditur una.
Pace hujus liceat causam explicuisse timoris,
Virgo, tua: mihi, quaeso, veni placata,
Diana.
Haec fama est
hominum, haec] per terras fama vagatur;
675
ut
quondam Orion manibus violasse Dianam
dicitur, excelsis errans in collibus amens,
quos
tenens Aegeo defixa in gurgite
Chius
brachia
cui viridi convestit tegmine vitis.
Ille feras
vecors amenti corde necabat,
680
Oenopionis avens epulas ornare nitentes.
At vero
pedibus subito perculsa Dianae
insula
discessit, disjectaque saxa revellens
perculit,
et caecas lustravit luce lacunas:
e
quibus ingenti exsistit cum corpore prae se
685
Scorpius
infestus, praeportans flebile acumen.
Hic valido
cupide venantem perculit ictu,
mortiferum in venas figens per vulnera virus:
ille
gravi moriens constravit. corpore terram.
Quare quum
magnis sese Nepa lucibus effert,
690
Orion fugiens
commendat corpora terris.
Tum vero fugit
Andromeda, et Neptunia Pistrix
tota
latet; cedit conversa corpore Cepheus,
extremas
medio contingens corpore terras.
Hic caput et superas potis est demergere partes;
695
infera
lumborum numquam convestiet umbra:
nam retinent Arctae
lustrantes lumine suras.
Labitur illa
simul gnatam lacrymosa requirens
Cassiepeia,
neque ex caelo depulsa decore
fertur
: nam verso contingens vertice primum
700
terras,
post humeris, eversa sede, refertur.
Hanc illi tribuunt poenam
Nereides almae,
cum
quibus, ut perhibent, ausa est contendere forma.
Haec obit
inclinata: at pars exorta Coronae est
altera,
cum caudaque omnis jam panditur Hydra.
705
At caput, et totum sese Centaurus opacis
eripit
e tenebris, linquens vestigia parva
antepedum
contecta: simul quum lumina pandit:
ipse
feram dextra retinet. [Sed caetera magni
exspectant
Arcus ortum.] Prolabitur inde
710
Anguitenens capite et manibus: profert simul Anguis
jam caput, et
summum flexo de corpore lumen.
Hic ille
exoritur conversas corpore Nisus,
alvum,
crura, humeros, simul et praecordia lustrans,
et
dextra radios laeto cum lumine jactans.
715
Inde
Sagittipotens superas quun visere luces
institit, emergit Nisi caput, et simul effert
sese clara Fides, et
prodit corpore Cepheus.
Fervidus ille
Canis toto cum corpore cedit.
Abditur Orion, obit et Lepus abditus umbra;
720
inferiora
cadunt Aurigae lumina lapsu.
Inde obiens
Capricornus ab alto culmine pellit
Aurigam, instantemque Capram, parvos simul Haedos,
et
magnam antiquo depellit nomine Navem.
Obruitur Procyon. Emergunt alite lapsu
725
e
terris volucres. Exsistit clara Sagitta.
Crus dextrumque
pedem linquens obit infera Perseus
in loca
; tum cedens a puppi linquitur Argo.
[At postquam superum convisit Aquarius orbem,
Australisque
Arae surgit sanctissima sedes;
730
seque
humero et pedibus primis Equus exserit alte.
Centauri
oppositam devolvit ad infera caudam
nox, caput, et latos humeros, et pectora magna
non
potis obscurare; et Hydrae, quae proxima collo est,
subducit
spiram, rutilantiaque ora recondit.
735
Caetera sed
longum radianti lumine perstant,
nec
prius a superis cedunt, cum semifero, oris
omnia,
quam surgant geminato corpore Pisces.
Surgit et
Aegoceri vicinus ab aequore Piscis,
parte alia exspectans instantis sideris ortum:
740
sic
humeri Andromedae, et cum lassis inclyta palmis
crura
bipartito signorum tempore surgunt.
Quum primum planis Pisces orientur ab undis,
Andromedes
dextras dabitur tibi cernere partes.
At laevas Aries, linquens inferna locorum,
745
ostendit
terris. Illo sub tempore ferme
Hesperii
servantem Aram confinia ponti,
Perseaque usque
humeros Eoa in parte videbis.
Hoc dubium est,
cessansne Aries praecordia Persei
adtrahat, an Taurus:
Tauro simul aethera lustrat.
750
Sed non
desinere haec, Tauro exoriente, putarim:
nam
vicina illis Aurigae sidera fulgent,
quem tamen haud totum dias in luminis auras
Taurus agit, Geminis sed enim completur in ipsis,
sed
duplices Haedi, et cum planta Capra sinistra
755
cum
Bove se tollunt: tunc terga immania Pistrix
erigit,
et caeli splendentem in fornice caudam.
Occidit ipse
etiam prima jam parte Bootes:
quatuor
hunc lato vix condunt sidera ponto,
laevaque in occiduae
constans subvolvitur Ursae.
760
Ambo pedes,
usque ad geminum genus Anguitenentis,
cedentes
caelo, atque immensa sub aequora lapsi,
surgentes alibi poterunt
monstrare Gemellos.
Jam lateri
Pistrix nulli vicina videtur,
mox
visenda tamen, quum jam Fluvii agmina prima
765
in
medio venient nautae cernenda profundo,
qui
signum exspectans magnum manet Oriona:
nempe iter ut ratis, et noctis mensura patescat,
qualia
plura hominum generi Di signa dederunt.]
43 前兆(天候の徴). 一 果てしない淵から出づる、山羊(やぎ)の生まれの群れの番人。(プリスキアヌス、六)二 船を積み込んで、漂う艫飾(ともかざ)りを探し求めること。(プリスキアヌス、七)三 嵐も滅ぼしえず、長き老いも滅ぼし尽くしえぬもの——天の名高い徽章(きしょう)を消し去りながら。(プリスキアヌス、一〇)四 月が過ぎゆきてヒュペリオンの円を遮(さえぎ)るときのごとく、光線は消え去る、盲(めし)いた闇に覆われて。(プリスキアヌス、一〇)五 だがまた、細い光で白く照る飼(か)い葉桶(ばおけ)。(プリスキアヌス、一六)六 さらにまた、海はしばしば来たるべき風を先んじて示す、にわかに、また奥深くから膨れ上がるとき。そして塩の白い岩々が、雪のような液で泡立ち、悲しみをもたらす声をネプトゥヌスに返そうと競う。あるいは、高い山の頂から起こった密な軋(きし)みが、しばしば岩礁(がんしょう)の照り返しでいっそう増すとき。ひとしく、灰色の大鷭(おおばん)が海の淵から逃れ、恐ろしい嵐が差し迫ると叫んで告げる、震える喉から少なからぬ歌を注ぎ出しながら。(キケロ『占いについて』一・八)七 汝(なんじ)らもまた徴を見る、甘き水の養い子らよ、鳴き声とともに空(むな)しい声を注ごうと身構え、ありえぬ音で泉や沼を呼び立てるとき。しばしば、緑の蛙(かえる)が胸からいたく悲しい歌を歌い、夜明けには小さな梟(ふくろう)がその声で迫り、声で迫り、口から絶え間ない嘆きを放つ、アウロラが冷えた露をはじめて送り返すときに。そして時には、黒ずんだ鴉(からす)が岸辺を駆けめぐり、頭を浸し、波を首に受けた。(キケロ『占いについて』一・八、九)八 そして柔らかい足の牛らが、天の光を仰ぎ見て、鼻孔(びこう)から、空気の中の水を孕(はら)む滴(しずく)を吸い込んだ。(キケロ『占いについて』一・九)九 いまやまた、つねに緑(みどり)にして、つねに実(み)に重い乳香樹(にゅうこうじゅ)は、三重の実りで膨らむのを常とし、三たび果実を注ぎつつ、耕(たがや)しの三つの季節を示す。(キケロ『占いについて』一・九)
FRAGMENTA
1 Caprigeni pecoris custos de gurgite
vasto. (Prisc., 6)
2 Navibus assumptis fluitantia
quaerere aplustra. (Prisc., 7)
3 Quem neque tempestas perimet,
neque longa vetustas
Interimet, stinguens praeclara insignia caeli.
(Prisc., 10)
4 Ut quum Luna means Hyperionis
officit orbi,
Stinguuntur radii caeca caligine tecti.
(Prisc., 10)
5 Ast autem tenui quae candet
lumine Phatne. (Prisc., 16)
6 Atque etiam ventos praemonstrat
saepe futuros
Inflatum mare, quum subito penitusque tumescit,
Saxaque cana salis niveo spumata liquore
Tristificas certant Neptuno reddere voces;
Aut densus stridor quum celso e vertice
montis 5
Ortus adaugescit scopulorum saepe repulsu.
Rana/Rava fulix itidem fugiens e gurgite ponti
Nuntiat horribiles clamans instare procellas,
Haud modicos tremulo fundens e guttere cantus.
(Cic., Divin., I, 8)
7 Vos quoque signa videtis, aquai
dulcis alumnae,
Quum clamore paratis inanes fundere voces,
Absurdoque sono fontes et stagna cietis.
Saepe etiam pertriste canit de
pectore carmen
Et matutinis acredula vocibus
instat, 5
Vocibus instat, et assiduas jacit ore querelas,
Quum primum gelidos rores Aurora
remittit.
Fuscaque nonnumquam cursans per litora cornix
Dermersit caput et fluctum cervice recepit.
(Cic., Divin., I, 8, 9)
8
Mollipedesque boves spectantes lumina caeli
Naribus humiferum duxere ex aere succum.
(Cic., Divin., I, 9)
9 Jam
vero semper viridis semperque gravata
Lentiscus triplici solita grandescere fetu,
Ter fruges fundens tria tempora monstrat arandi.
(Cic., Divin., I, 9