Tafsiri Asili
1 Utangulizi (Ab Jove). Kutoka kwa
Jupiter na tuanze chimbuko la kwanza la Muse: ni yeye ambaye zaidi ya wote yu midomoni mwa watu, yeye ambaye kwa mamlaka kuu hujaza njia panda, makusanyiko ya watu, bahari kuu yenye kina, na bandari za bahari. Kutoka kwa Jupiter sote twafurahia, na sote twamhitaji. Sisi ni kizazi chake; na yeye, kwa ishara njema, hutuonyesha njia kwa mkono wake wa kuume, na huwasukuma watu kwenye taabu yao, ili wajishughulikie maisha: ni wakati gani ardhi ni bora kwa jembe au kwa ng’ombe, yeye huonya, na ni wakati gani unaofaa kupanda, au kunyunyizia maji mimea iliyowekwa katika vitalu. Yeye mwenyewe ameviweka vimulimuli juu ya anga kubwa, kila kimoja katika utaratibu wake, na, kwa kuona mbele kwa mwaka mzima, ametupa nyota, zinazotuonya ni saa ipi kila jambo linafaa kufanyika, ili yote yatokee kwa sheria iliyo thabiti. Hivyo yeye yule yule hutulizwa kwanza, na yeye yule yule mwisho. Baba mkuu, ongezeko kuu kwa wanadamu, kizazi cha kale, na zaidi ya yote, Muse watamu, salamu kwangu nyote kwa pamoja, na ninapoiimba nyota, ikiwa haki na sheria ya kimungu ziruhusu, niongozeni wimbo mrefu hadi mwisho.
Ab
Jove Musarum primordia
Ab
Jove Musarum primordia: [semper in ore
plurimus
ille hominum est, qui compita numine magno,
conciliumque virum complet, pelagusque profundum,
et pelagi portus.
Fruimur Jove et utimur omnes.
Nos genus
illius; nobis ille omine laeto
5
dextera
praesignat, populumque laboribus urget,
consulat
ut vitae: quando sit terra ligoni
aptior aut bubus monet, et quo tempore par sit
aut serere, aut
septas lymphis adspergere plantas.
Ipse etiam in
magno defixit lumina mundo,
10
ordine
quaeque suo, atque in totum providus annum
astra
dedit, quae nos moneant, qua quaelibet hora
apta
geri, certa nascantur ut omnia lege.
Idem ergo primus placatur, et ultimus idem.
Magne pater, magnum mortalibus incrementum,
15
progenies
prior, et dulces ante omnia Musae,
cuncti
una salvete mihi, et dum sidera canto,
si jus
fasque sinunt, longum deducite carmen.]
2 Dubu (Arcti). Vyote vingine vya mbinguni hutiririka kwa mwendo wa haraka, vikibebwa pamoja na anga, usiku na mchana: lakini mhimili husimama bila kusogea, wala haubadilishi mahali pake; huishika dunia ikiwa imepimwa kwa uzito sawa; na kuuzunguka huzunguka anga lenyewe kwa kimbunga kikuu. Nukta ya mwisho kabisa ya kila bawaba mbili huitwa nguzo; kati ya hizo mbili, moja haionekani, ile nyingine, kuelekea kaskazini, huinuka hadi mipaka ya juu ya Bahari. Hii huwazunguka Dubu, mashuhuri kwa jina la Gari, ambao wetu huwazoea kuwaita Maksai Saba. Kichwa cha mmoja hutazama mgongo unaowaka wa mwingine, na duara linalozunguka huwabeba kwa zamu, wakiwa wameinama mbele juu ya mabega yao wenyewe. Kutoka
Kreta, ikiwa yaruhusiwa kuamini, walifika kwenye ngome angavu za mbinguni, wakiacha makao yao. Jupiter alitaka iwe hivyo, yeye ambaye, alipokuwa mtoto akicheza chini ya mimea yenye harufu nzuri, walimweka katika pango la Dikte lililomkaribisha, karibu na mlima wa Ida, wakamlea mwaka mzima, huku Korybanti wa Dikte wakimdanganya
Saturn. Kati ya hawa wawili, mmoja kwa Wagiriki huitwa Kynosura; mwingine husemwa kuwa ni Helike, ambaye huwaonyesha Waakai baharini ni wapi meli yapaswa kuelekezwa; lakini ni juu ya Helike Wafoiniki hutegemea wanaposafiri usiku katika kina. Lakini yule wa kwanza huangaza zaidi, akiwa amejazwa nyota nyingi, na kwa upana huonekana mara moja tangu usiku unapoanza. Huyu mwingine ni mdogo; lakini kwa mabaharia kuna manufaa ndani yake: kwa maana huzunguka kwa mzingo mfupi katika njia yake ya ndani, na huwaonyesha mabaharia wa Sidoni ishara zilizo hakika kabisa.
Caetera
labuntur celeri caelestia motu,
cum
caeloque simul noctesque diesque feruntur:
20
[axis at immotus numquam vestigia mutat;
sed
tenet aequali libratas pondere terras;
quem
circum magno se volvit turbine caelum:]
extremusque adeo duplici de cardine vertex
dicitur
esse polus, [quorum hic non cernitur, ille
25
ad
Boream, Oceani supera ad confinia tendit.
Quem cingunt
Ursae celebres cognomine Plaustri],
quas
nostri Septem soliti vocare Triones.
[Alterius
caput alterius flammantia terga
adspicit, inque vicem pronas rapit orbis in ipsos
30
conversas
humeros.
Creta, si credere fas est,
Ad
caeli nitidas arces venere relicta.
Jupiter hoc voluit, quem sub beneolentibus herbis
ludentem
Dicti grato posuere sub antro,
Ideaum ad montem, totumque aluere per annum,
35
Saturnum fallunt dum Dictaei Corybantes.]
Ex his altera
apud Graios Cynosura vocatur;
altera
dicitur esse Helice, [que monstrat Achivis
in
pelago navis quo sit vertenda, sed illa]
hac fidunt duce
nocturna Phoenices in alto.
40
Sed prior illa
magis stellis distincta refulget,
et late
prima confestim a nocte videtur.
Haec vero parva est; sed nautis usus in hac est:
nam
cursu interiore brevi convertitur orbe,
[signaque
Sicloniis monstrat certissima nautis.]
45
3 Joka (Draco). Kati yao, kama mto wenye mkondo mkali, Joka kali hutambaa chini, na linapojipinda tena juu, hutengeneza mizingo iliyopindika kutoka mwilini mwake, ambayo mbwa wa kina cha kaskazini huwagusa, wenyewe bila kuguswa na maji. Lakini Helike hufunikwa na safu ya ncha ya mkia wake; pale ulipo mzingo wa mzunguko, kipo kichwa cha dubu Kynosura: naye humgusa kwa miguu, tangu utosini hadi ubavuni. Hapa Nyoka hugeuzwa tena katika mwendo wake wa kurudi nyuma. Si nyota moja tu ing’aayo ikipamba kichwa chake; bali mapaji yamewekewa alama ya mng’ao maradufu, na kutoka machoni mkali huwaka mwanga miwili iliyo na joto, na kidevu huangaza kwa nyota moja peke yake ing’aayo; kichwa kikiwa kimeshushwa na kimepindwa nyuma juu ya shingo iliyo mviringo, ungesema kimekaza macho kwenye mkia wa dubu aliye mkubwa. Sehemu za mwisho za kichwa huelekea kuume kwa mkia. Hapa kichwa hujishusha kidogo na kujificha ghafula, pale ambapo kuchomoza na kutua huchanganyikana mahali pamoja.
Has inter,
veluti rapido cum gurgite flumen,
torvu’
Draco serpit subter, superaque revolvens
sese,
conficiensque sinus e corpore flexos,
[quos cani tangunt immunes
gurgitis Arctoi.
Verum haec extremae circumdatur agmine caudae;
50
qua
spirae sinus est, involvitur altera caelo.
Nempe Helice extremae circumdatur agmine caudae;
qua
spirae sinus est, caput est Cynosuridos ursae:
quae
tamen usque pedes summo ilium a vertice tangit.
Retrogrado hic
iterum cursu convertitur Anguis.]
55
Huic non una modo caput ornans stella relucet;
verum
tempora sunt duplici fulgore notata,
e
trucibusque oculis duo fervida lumina flagrant,
atque
uno mentum radianti sidere lucet;
obstipum caput et tereti cervice reflexum
60
obtutum in caudam
majoris figere dicas.
[Opposita
extremae capitis sunt dextera caudae.]
Hoc caput hic
paullum sese, subitoque recondit,
ortus
ubi atque obitus parte admiscentur in una.
4 Yule Apigaye Magoti (Engonasin / Hercules). Karibu, kama taswira iliyochoka ya mtu anayeomboleza, mtu mmoja hujigeuza: ni nani huyu, hakuna awezaye kukuambia kwa hakika, wala kwa taabu gani amechoka; lakini wao humwita Engonasin, kwa sababu hubebwa akipumzika juu ya magoti yake. Yeye hujinyoosha kwa mikono miwili kuelekea pande tofauti, na hujitanda juu ya mabega kwa mikono iliyonyooshwa, na juu ya uso wa Nyoka, apumuaye moto kutoka puani penye mashimo, huweka nyayo za mguu wake wa kuume.
Adtingens defessa velut moerentis imago
65
vertitur
: [hanc nemo certo tibi dicere possit,
aut quisnam, quo sit fessus, labor attamen illam]
Engonasin
vocitant, genibus quod nixa feratur.
[Illa
petit binis manibus diversa locorum,
atque
humeros supera tensis dispenditur ulnis,
70
et
super ora cavis spirantia naribus ignem
Serpentis
dextrae figit vestigia plantae.]
5 Taji (Corona). Hapa Taji ile imewekwa kwa mng’ao bora. Hii
Bacchus, kama shahidi wa upendo wake kwa
Ariadne, aliibeba juu mbinguni, pale ambapo mgongo wa yule apigaye magoti hufunuka. Kando ya mabega yake liko shada. Karibu na kichwa cha Mbeba-Nyoka,
Hic illa eximio
posita est fulgore Corona.
[Hanc
Ariadnaeum Bacchus testatus amorem
intulit
in caelum, qua Nixi terga fatiscunt.
75
Juxta humeros
sertum est. Propter caput Anguitenentis,]
6 Mbeba-Nyoka (Ophiuchus). yeye ambaye Wagiriki humwita kwa jina lililo wazi Ophiuchus, kipo kichwa chake; na kutoka utosi wa juu kabisa wa yule apigaye magoti utazitambua kwa urahisi mkubwa nyota za yule mwingine zing’aazo. Juu ya mabega yake mawili huonekana imewekwa nyota ing’aayo, ya sura kama hii, na mng’ao kama huu, hata ing’ae kama mwezi unavyoangaza ukiwa katika nuru kamili. Si sawa nguvu katika mikono yake miwili, ingawa haikosi mng’ao fulani, wala ukubwa wake si mdogo kabisa; hata hivyo mng’ao wao ni hafifu, ulioenezwa kwa nuru iliyotapanyika. Kwa shinikizo maradufu la viganja vyake hulishika Nyoka, na yeye mwenyewe hufungwa nalo kwa mwili wake mzima; kwa maana Nyoka hukizunguka kiuno cha mtu chini ya kifua. Hata hivyo huweka nyayo zake, akikaza kwa nguvu, na kwa miguu husukuma macho na kifua cha Skorpio. Kwa shinikizo la kuume kwake, Taji huinuka; lakini upande wa kushoto shada la Minoa hugusa ncha ya juu ya shavu lake.
quem
claro perhibent Ophiuchon nomine Graii,
[est
caput illius, summoque ex vertice Nixi
perfacile
alterius candentia sidera nosces.]
Huic supera duplices humeros adfixa videtur
80
stella
micans tali specie, talique nitore,
[fulgeat
ut, pleno quum lumine luna refulget.
Non par est
geminis manibus vigor, et licet illis
nec
nullus splendor, nec sit parvissima moles,
attamen
est tenuis disperso lumine fulgor.]
85
Hic pressu
duplici palmarum continet Anguem,
atque eo ipse manet religatus corpore toto;
namque virum medium
Serpens sub pectore cingit.
Ille tamen
graviter nitens vestigia ponit,
atque oculos urget
pedibus pectusque Nepai.
90
[Hic
pressus dextra, surgit: sed parte sinistra
sertaque
supremae tangunt Minoia malae.
7 Makucha (Chelae). Chini ya mzingo wake utayatafuta Makucha, yenye mwili mkubwa mno, ambayo hata hivyo hayatoi mng’ao mkubwa kulingana na ukubwa wake.
Sub spira
quaeres immenso corpore Chelas,
quae
tamen haud magnum jactant pro moIe nitorem.
8 Mlinzi wa Dubu (Arctophylax / Bootes). Helike mwenyewe humfuata mtu asiye tofauti na mchungaji, Mlinzi wa Dubu, ambaye kwa kawaida huitwa Bootes, kwa sababu humsukuma Dubu mbele yake, kama nira iliyounganishwa na pingo. Yu angavu, na chini ya kifua huonekana imewekwa nyota, ing’aayo kwa miali, yenye jina lililo wazi Arcturus.
Ipsam Helicen
sequitur non dispar forma Bubulco,]
95
Arctophylax,
vulgo qui dicitur esse Bootes,
quod
quasi temone adjunctam prae se quatit Arcton.
[Clarus hic, et] subter praecordia fixa videtur
stella
micans radiis, Arcturus nomine claro.
9 Bikira (Virgo). Hapa, chini ya miguu ya Bootes, hujitokeza, akiwa amewekwa peke yake, Bikira, ashikaye suke la nafaka lenye nuru, kwa mwili ung’aao. Iwe baba yake ni
Astraeus, yeye asemwaye pia kuwa baba wa makundi ya nyota na nyota, au yeyote yule mwingine, na awe na fadhili kwetu: hii ndiyo hadithi isimuliwayo kwa kawaida. Astraea aliishi duniani wakati mmoja, akiacha mbingu, wala hakudharau makusanyiko ya watu wa zamani, wala hakuona ni jambo duni kuzitembelea jumuiya za wanawake; akiwa huru na mauti, alikaa, akichanganyika na kizazi cha wafao, akifurahia jina la Haki; na kwa wazee, walipokusanyika, iwe katika Forum kuu, au katika uwanja ulio wazi sana, aliwaagizia kwa bidii watu sheria za kiraia. Bado hapakuwa na ugomvi mbaya, wala faraka iliyojulikana, wala ghasia kali iliyowafanya umati usio na msimamo kuwa na hasira, wala bahari kali hazikuwa zimekanyagwa na vyombo vya ujasiri; bali walipolima ardhi kwa jembe la kuvutwa na ng’ombe, walipendelea kuishi, wakiridhika na maisha ya kiasi, huku mungu wa kike akiwatosheleza wenye haki kwa pembe yake iliyojaa. Hivyo alibaki, maadamu kizazi cha dhahabu kilibaki katika nchi takatifu. Lakini juu ya madini ya fedha hakuwa na furaha kubwa; na mienendo yao ilipobadilika, nia yake nayo iligeuka kuwaacha, na mara chache aliiunganisha uungu wake na kizazi kilicho duni. Peke yake alikwenda, akishuka kutoka milima yenye sauti za ukali kuelekea usiku, wala hakumbembeleza yeyote kwa maneno mororo. Lakini mara tu alipofika kwenye miji mikubwa ya wanadamu, aliyalipiza maovu maovu kwa maneno yatishayo:,,Sijioni tena ninastahili kuonyeshwa mbele ya macho yenu, enyi kizazi kilichoharibika, sasa kizazi kingine cha kizazi cha kwanza, nanyi mtazaa wajukuu walioharibika zaidi, tena na tena. Ndipo vita vikali vitakuja juu ya kizazi cha wanadamu, na mauaji yasiyotajika huning’inia juu yenu, na hatia itafuatwa na adhabu yake mwenyewe kama mwandamani.” Hivyo alinena, akawaacha watu, ambao bado walikuwa wameelekeza nyuso zao kwake, akaenda zake milimani na katika mahali pasipo njia pa misitu. Zama hii aliacha uhai, akakiacha kizazi chake. Ndipo kweli kizazi cha chuma kilipoinuka ghafula, kikawa cha kwanza kuthubutu kufua upanga uletao kifo, na kuonja kwa mkono yule ndama aliyetiishwa na kufugwa. Ndipo mungu wa kike, aliyekichukia kizazi cha wafao, akapaa juu, akakaa katika ufalme wa Jupiter, katika sehemu ya mbingu; mahali penye nuru palitengewa, pale ambapo, katika usiku ulio safi, Bikira huangaza kwa kuvutia, jirani wa Bootes. Juu yake hugeuka mabega yake mawili, na bawa lake
[Hic
se] sub pedibus profert finita Booti
100
spicum
illustre tenens splendenti corpore Virgo.
[Sive
illi
Astraeus pater est, qui dicitur idem
sideribus
stellisque pater, seu quilibet alter,
sit
felix: sane haec narratur fabula vulgo.
Incoluit caelo
terras Astraea relicto,
105
conventusque hominum non dedignata priorum,
sed nec femineos spernens invisere coetus,
Leti expers,
generi mortali mixta resedit,
nomine Justitiae gaudens; senibusque coactis,
sive
foro in magno, seu latipatente platea,
110
civiles populis
dictabat sedula leges.
Nec mala lis
fuerat, necdum discordia nota,
nec
fera seditio furiarat mobile vulgus,
saeva
nec audaces fuerant freta pressa carinas:
sed bubus tracto sulcantes vomere terras,]
115
malebant
tenui contenti vivere cultu,
[sufficiente Dea justis pleno omnia cornu.
Haec manet, in sanctis dum gens manet aurea terris.
Sed non argenti
nimis est laetata metallo;
moribus
at versis, prior est quoque versa voluntas,
120
raraque
pejori junxit sua numina genti.
Sola sed ex
raucis descendens montibus ibat
sub
noctem, nulli teneris blandita loquelis.
Sed simul ac magnas hominum venisset ad urbes,
improba
terrificis sic ulta est crimina verbis:
125
“Non ego me
dignor posthac monstrare videndam,
degener
o primae proles nunc altera prolis,
degeneres
iterumque iterumque habitura nepotes.
Tunc fera bella hominum generi, caedesque nefandae
impendent,
culpamque comes sua poena sequetur”.
130
Sic ait, et
populos intenta etiam ora tenentes
linquit
et ad montes silvarumque avia tendit.
Haec aetas vitam liquit, sobolemque reliquit.]
Ferrea tum vero
proles exorta repente est,
ausaque
funestum prima est fabricarier ensem,
135
et
gustare manu victum domitumque juvencum.
[Tunc
mortale exosa genus Dea in alta volavit,]
et
Jovis in regno, caelique in parte resedit;
[illustrem sortita locum, qua nocte serena
Virgo conspicuo
fulget vicina Bootae.
140
Huic humeros
supera duplices convertitur, alam
10 Mvunaji wa Mizabibu (Praevindemiator / Protrygeter). kuelekea kuume, iitwayo kwa jina la Kigiriki Protrygeter, nyota ing’aayo, ya sura kama hii, na mng’ao kama huu kama ile izungukayo chini ya mkia wa Dubu aliye mkubwa. Ile huwaka kweli; lakini hata kwa huyu Bikira ziko nyota nyingi ziwakazo, ambazo waweza kuzipata kwa taabu kidogo. Kwa maana mbele ya miguu yake, ikiwa imewekewa alama ya mng’ao mkubwa, huangaza nyota; kisha ya kwanza hujitokeza mabegani, ya pili viunoni. Ya tatu hueneza nuru yake chini ya mkia, kwenye goti lenyewe. Lakini zile nyingine hung’aa hapa na pale bila jina.
ad
dextram, Graio Protrygeter nomine dicta,
stella
micans, tali specie, tatique nitore,
qualis
et immensae sub cauda volvitur Arcti.
Illa quidem flagrans; sed et huic flagrantia plura
145
sidera,
quae parvo poteris reperire labore.
Quin etiam ante
pedes magno fulgore notata
stella
nitet: dehinc prima humeros subit, altera lumbos].
Tertia sub
caudam ad genus ipsum lumina pandit.
[Caetera
sed certo passim sine nomine fulgent.]
150
11 Mapacha (Gemini). Lakini Mapacha, kizazi, utawaona chini ya kichwa cha Dubu: kuwekwa chini ya kati yao kuko Kaa, na kwa miguu yao hushikwa Simba aliye mkubwa, atikisaye miali itetemayo kutoka mwilini mwake. Hapa njia ya
Phoebus huzieneza joto zake za juu kabisa: ndipo hakuna masuke yonekanayo katika mashamba yaliyolimwa; na kwa kuchomoza kwa kwanza kwa jua katika buluu ya anga, kwa mwendo huu wa ule ung’aao, pepo za Etesia ndani ya maji ya bahari huanguka zikiwa zimekusanyika, na huvuma kwa pumzi ndefu. Ndipo nisingependelea kasia ambalo chombo dhaifu hulihitaji, bali moja lililo na wingi wa kutosha, na lifaalo kwa upepo kwa usukani ulio sawa.
At natos Geminos invises sub caput Arcti:
subjectus mediae est Cancer, pedibusque tenetur
magnu’
Leo, tremulam quatiens e corpore flammam.
[Explicat hic summos ardores semita
Phoebi:
tunc
nullae adparent per culta novalia spicae;
155
principioque adeo solis per caerula caeli]
hoc
motu radiantis, Etesiae in vada ponti
[procumbunt glomerati, et longo flamine spirant.
Tunc mihi non
remi placeat rati indiga, verum
Larga satis,
rectoque ad venti commoda clavo.
160
12 Mwendesha-Gari (Erichthonius / Auriga). Ikiwa watamani kumjua Mwendesha-Gari na nyota za Mwendesha-Gari, na uvumi fulani wa Mbuzi umefika masikioni mwako, na wa Wana-Mbuzi pia, ambao mwanga wao miwili watu mara nyingi huiona ikitupwa kati ya bahari iliyokasirika kama maiti: ndipo utamkuta Mwendesha-Gari, mkubwa mno; kwa mwili wake mzima hubebwa, akiwa amefichwa chini ya upande wa kushoto wa
Mapacha. Kichwani mwake hutazama Helike mkali. Lakini Mbuzi aliye angavu huishika bega lake la kushoto: yeye hudhaniwa kuwa wakati mmoja alitoa maziwa yake kunyonywa na yule Mwenye-Ngurumo aliyekuwa mtoto; watumishi wa Jupiter walimwita mbuzi wa Olenos. Lakini huyu amejaliwa ishara kubwa na yenye nuru. Kinyume chake Wana-Mbuzi hutupa moto mdogo kwa wanadamu katika mikono ya Mwendesha-Gari: nyayo zake akizishika Fahali mwenye pembe husimama akikaza kwa mwili wake imara, yeye ambaye ungeweza kumtambua kwa hoja isiyo ngumu.
Si
cupis Aurigam atque Aurigae noscere stellas,
ullaque
fama tuas Caprae pervenit ad aures,
Haedorumque
simul, quorum duo lumina cernunt
saepe
per iratum jactata cadavera pontum:
Aurigam
invenies ingentem: corpore toto]
165
sub laeva
Geminorum
obductus parte feretur.
Adversum caput huic Helicae truculenta tuetur.
At Capra laevum humerum clara obtinet: [illa
putatur
ubera
adhuc parvo lactenda dedisse Tonanti;
hanc
Jovis Oleniam capram dixere ministri.]
170
Verum haec est magno atque illustri praedita signo.
Contra Haedi
exiguum jaciunt mortalibus ignem
[Aurigae
in manibus: cujus vestigia servans]
corniger
est valido connixus corpore Taurus,
[quem
non difficili ratione agnoscere possis.
175
13 Fahali (Taurus). Kwa maana humpamba nyota zisizohitaji ishara iliyoletwa kutoka nje, zinazokitengeneza kichwa chake kilicho hai pande zote mbili, zikieneza nuru zake mashuhuri juu ya paji lake lote. Nyota hizi Wagiriki walizoea kuziita Hyadi. Lakini mguu wa kuume wa Mwendesha-Gari na pembe ya kushoto ya Fahali huang’aa kwa moto mmoja, na vyote viwili hubebwa pamoja. Lakini fahali, hapo Mwendesha-Gari aendapo mbele, hutafuta Bahari pana, ingawa hata hivyo huchomoza pamoja kutoka mawimbi ya bahari yaliyotulia.
Namque illum
exornant externi haud indiga signi
sidera,
quae vivum caput olli utrimque figurant,
inclyta
per totam spargentia lumina frontem.]
Has Graeci
stellas Hyadas vocitare suerunt.
[Sed
pes Aurigae dexter, cornuque sinistrum
180
Tauri uno igne micant, pariterque feruntur uterque.
At prior Auriga latum petit Oceanum bos,
quum tamen e
placidis surgant simul aequoris undis.
14 Cepheus (Cepheus). Tena,
nyumba ya kale kabisa ya Cepheus, mwana wa Iasus, imejulikana kwa mateso yake yenyewe, ambayo Jupiter, chanzo cha ukoo wake, ghafula aliiweka kati ya nyota zing’aazo. Kwa maana yeye mwenyewe hujigeuza kwenye mgongo wa dubu Kynosura, mwana wa Iasus, akinyoosha mikono yake kwa viganja vilivyofunuliwa; na kutoka mkia wa mwisho kabisa wa Dubu, kipimo hutenganisha kila mguu, kwa kadiri ambavyo mguu uko mbali na mguu.
Quin etiam
Iasidae domus antiquissima
Cephei
aerumnis est nota suis, quam Jupiter, auctor
185
progenii,
subito praeclaris intulit astris.]
Namque ipsum ad tergum Cynosurae vertitur Arcti
[Iasides, pansis distendens brachia palmis;
tantaque
ab extrema cauda disterminat Arcti
regula
utrumque pedem, quanta pes a pede distat.
190
15 Cassiepeia (Cassiepea). Lakini ukiyageuza macho yako kidogo kutoka mshipi wa Cepheus, kuelekea safu za kwanza za Joka kali, hapa atakuwepo, yeye ambaye usingeweza kumwona wakati wa mwezi mkamilifu, asiye angavu katika sura ya nyota zake, Cassiepeia. Kwa maana nyota zake si nyingi, wala makundi yaliyounganika hayatengenezi kutoka miali yao mbalimbali moto ulio bora: bali kama vile pingo, lililowekwa dhidi ya bawaba la mlango maradufu, hufunga milango iliyoimarishwa kwa komeo kwa nguvu, ndivyo nyota hizi pia, zilizowekwa kila moja peke yake, humtengenezea sura hii; naye mwenyewe hutandwa kwa mikono iliyonyooshwa, si vinginevyo na yule amwoneaye huruma binti kwa bahati yake isiyo ya haki.
Quod si a Cephaeo paulum tua lumina balteo
dimoveas,
versus saevi agmina prima Draconis,
hic erit, haud plena poteris quam cernere luna,]
obscura
specie stellarum
Cassiepea.
[Nam
non crebrae illi stellae, neque sidera juncta
195
egregium
ex variis componunt ignibus ignem:
sed
quali portas firmatas objice clavi
obcludit
vectis bifori vis obdita valvae,
talia
et hanc etiam prive disposta figurant
sidera
; et ipsa adeo passis distenditur ulnis,
200
non
secus ac sortem natae miseretur iniquam.]
16 Andromeda (Andromeda). Kwa maana karibu naye, kwa mwili ung’aao, hujigeuza Andromeda, akiukimbia kwa huzuni mtazamo wa mama yake: kumtafuta usiku hakuhitaji taabu yoyote ya wasiwasi; kichwa chake ni angavu sana, kwa nyota kubwa kiasi huwaka mabega yote mawili, na nyayo zake za juu, na mavazi yake yatiririkayo. Yeye pia hunyoosha mikono yake kuelekea pande tofauti, na, kama zamani, ndivyo sasa katika anga kubwa, vifungo havipunguzi viganja vyake, vilivyochoka kwa mzigo mzito.
Hanc namque
illustri versatur corpore propter
Andromeda,
aufugiens conspectum moesta parentis:
[quam
non sollicitus noctu labor inquirendi;
tam clarum caput est, tam magno sidere flagrant
205
ambo humeri,
summique pedes, vestesque fluentes.
Haec etiam in
varias distendit brachia partes,
utque
prius, sic nunc in magno vincula mundo
non
relevant duro defessas pondere palmas.]
17 Farasi (Equus / Pegasus). Kando yake yule Farasi, akitikisa nyele zake kwa mng’ao uwakao, hugusa ncha ya juu ya kichwa chake kwa tumbo lake, na nyota moja, ikiwaunganisha, huzishika sura zote mbili kwa nuru ya pamoja, ikitamani kuunda fundo la milele kutoka nyota. Lakini ubavu na mabega ya yule farasi huchorwa na nyota tatu, nyota zilizoko kwa umbali sawa kutoka kwa nyingine, za mng’ao bora, ambazo wala kichwa kirefu hakishindani nazo, wala shingo ndefu; bali ya mwisho ya shavu liwakalo, nyota moja, haishindwi na hizo nyingine nne katika mng’ao, ikiwa yenyewe huangaza, iliyo katikati ya nyota zing’aazo. Hapa kweli si mnyama wa miguu minne, bali hadi nusu ya tumbo huonyesha kwa kuvutia, yule farasi mtukufu, uso wake. Husimuliwa kwamba wakati mmoja, karibu na vilele vya juu vya
Helikon, alitupa kinywaji cha Hippokrene. Wakati huo bado havikuwa vimelowa vya kijani vya mlima wa Aonia kwa maji yenye rutuba; mara tu kwato la kwanza la yule farasi mtukufu lilipoigonga ardhi, papo hapo chemchemi kubwa iliruka ikitoka, ambayo kwayo wachungaji wa kwanza waliiita chemchemi ya farasi. Hiyo, ikidondoka kutoka miamba, huyanyunyizia mashamba yako maji, ee nchi ya
Thespia; lakini Farasi, kwa zawadi kubwa kama hiyo, hupamba mahali patakatifu penye nuru pa mbingu kuu.
Huic Equus ille jubam quatiens fulgore micanti
210
summum contingit caput alvo, stellaque jungens
una
tenet duplices communi lumine formas,
aeternum ex astris
cupiens connectere nodum.
[Sed latus atque armos depingunt terna caballi,
aequali
a sese spatio quae sidera distant,
215
eximio
fulgore, quibus par nec caput altum,
nec
longa est cervix: flagrantis at ultima malae
quatuor
his aliis non cedat stella nitore,
fulgentes inter stellas
media ipsa refulgens.
Non equidem hic
quadrupes, verum media tenus alvo
220
conspicuus profert sonipes venerabilis ora.
Hunc fama est
olim propter juga summa
Heliconis
Hippocrenaeum
nobis donasse liquorem.
Tunc nondum
Aonii maduere virentia montis
fecundo
latice: ut generosi prima cabalii
225
ungula humum feriit, simul ingens prosiliit fons,
unde
caballinum primi vocitare bubulci.
Ille quidem stillans e saxis irrigat agros,
Thespia terra,
tuos; sed Equus, pro munere tanto,
exornat
magni penetralia lucida caeli.]
230
18 Kondoo-Dume (Aries). Kisha Kondoo-Dume huning’inia, akiwa na pembe zake zilizopindika. Yeye, ingawa kwa milele huendeshwa katika njia zake ndefu, hakimbii polepole kuliko ishara ya dubu Kynosura, ingawa ni dhaifu na asiye angavu, kana kwamba mwezi ulibutu ncha ya mwali, hujizungusha karibu na mshipi wa Andromeda. Karibu naye unaweza kumtambua, akiwa amekitwa chini yake: kwa maana hukanyaga sehemu ya kati ya mbingu, kama vile zamani yale Makucha, na kifua mahali ambapo huonekana cha
Orion.
Exin contortis Aries cum cornibus haeret.
[Ille quidem aeternum longos agitatus in orbes
segnior haud currit signo Cynosuridos Arcti,
languidus
obscurusque tamen, ceu luna retundat
flammae
aciem, Andromedae se propter cingula volvit.]
Cominus hanc
subter possis cognoscere fultum:
235
nam caeli mediam partem terit, ut prius illae
Chelae, tum
pectus qua cernitur
Orionis.
19 Pembetatu (Deltoton). Na karibu hapo utaona ishara ndogo, chini ya kifua angavu cha Andromeda, ambayo Wagiriki huizoea kuiita Deltoton, kwa sababu umbo huangaza katika sura ile ile kama herufi yao. Kwa maana kwa nafasi hiyo kila ubavu hujitokeza, ukiwa umechorwa kwa urefu sawa; lakini si sehemu ya tatu ya ubavu; kwa maana ni ndogo kuliko hizo, ingawa huang’aa kwa umaarufu kwa nyota zilizoshikamana kwa wingi.
Et prope conspicies parvum, sub pectore claro
Andromedae,
signum, Deltoton dicere Graii
240
quod
soliti, simili quia forma litera claret.
Huic spatio
ductum simili latus exstat utrumque;
at non tertia pars lateris; namque est minor illis,
sed
stellis longe densis praeclara relucet.
20 Samaki (Pisces). Kidogo chini yake yuko Kondoo-Dume, na amepindwa zaidi kuelekea pepo ya kusini; na kwa nguvu zaidi kuliko yeye, Samaki, ambao mmoja wao hupita mbele kidogo, na huguswa zaidi na mabawa ya pepo ya kaskazini yatishayo. Na kutoka mikia yao, kama minyororo ya shaba, iliyogeuzwa mbalimbali kwa muda mrefu, hutambaa kupitia nuru, na hatimaye hushikamana pamoja kwa nyota moja peke yake, ambayo wale wa Zamani waliizoea kuiita Fundo la Mbinguni.
Inferior paullo
est Aries, et flamen ad Austi
245
inclinatior, atque etiam vehementius illo
Pisces, quorum
alter paullum praelabitur ante,
et magis
horrisonis Aquilonis tangitur alis.
Atque horum e
caudis duplices velut aere catenae,
discessuque diu versae per lumina serpunt,
250
Atque una tandem in stella communiter haerent,
quam
Veteres soliti caelestem dicere Nodum.
21 Perseus (Perseus). Ukiendelea kutafuta kuanzia bega la kushoto la Andromeda, utaweza kumtambua yule Samaki aliyewekwa juu yake; akiwa amezaliwa kutoka miguu yake, utamwona
Perseus, mwana wa Jupiter aliye mkuu, miguu ambayo Perseus huishika kwa mabega yake, akiwa na mwili uliokitwa imara, hapo pepo za eneo la juu kabisa la kaskazini zinapopiga. Yeye huunyoosha mkono wake wa kuume kuelekea makao ya Cassiepeia, na miguu iliyotapanyika, iliyofungwa kwa viatu vinavyofaa, kana kwamba akiwa amejaa vumbi, ghafula akiteleza kutoka ardhini, hujibeba kama msafiri kuingia mbinguni, chini ya kilele kikuu.
Andromedae
laevo ex humero si quaerere perges,
adpositum
supera poteris cognoscere Piscem:
e
pedibus natum
summo Jove Persea vises,
255
quos humeris retinet defixo corpore Perseus,
quum
summa ab regione Aquilonis flamina pulsant.
Hic dextram ad sedes intendit Cassiepeae,
diversosque pedes, vinctos talaribus aptis,
pulverulentus uti de terra elapsu’ repente,
260
in
caelum vector magno sub culmine portat.
22 Vergiliae (Vergiliae). Lakini kando ya goti la kushoto, zikiwa zimewekwa kila upande, utaona Vergiliae ndogo zenye nuru yao hafifu. Hizi saba husemwa kwa kawaida, kwa desturi ya kale, kuwa nyota, lakini kwa kweli huonekana sita, ndogo kila upande. Lakini haifai kudhani kuwa moja imepotea; bali bure na kwa wepesi husemwa na umati bila sababu yoyote kuwa saba, kama washairi wa kale walivyoamua, wale wanaozistahilisha zote kwa jina kwa zama za milele: Alkyone, na Merope, Kelaeno, na Taygete, Elektra, na Sterope, na pamoja nao Maia aliye mtakatifu kabisa. Hizi huangaza dhaifu, zikitiririka kwa nuru kidogo: lakini jina la ishara ni kubwa, na huitwa mashuhuri, kwa sababu hutangaza mwanzo wa kiangazi, na baadaye, ikifungua kuchomoza kwa majira ya baridi, huwakumbusha wanadamu kuyakabidhi mbegu kwa ardhi.
At propter
laevum genus omni ex parte locatas
parvas
Vergilias tenui cum luce videbis.
Hae septem vulgo perhibentur more vetusto
stellae,
cernuntur vero sex undique parvae.
265
At non
interiisse putari convenit unam;
sed
frustra temere a vulgo ratione sine ulla
septem dicier, ut veteres statuere poetae,
aeterno
cunctas aevo qui nomine dignant:
Alcyone,
Meropeque, Celaeno, Taygeteque,
270
Electra,
Steropeque, simul sanctissima Maia.
Hae tenues
parvo labentes lumine lucent:
at
magnum nomen signi, clarumque vocatur,
propterea
quod et aestatis primordia clarat,
et post, hiberni praepandens temporis ortus,
275
admonet, ut mandent
mortales semina terris.
23 Kinubi (Lyra). Kisha huonekana Kinubi, kilichowekwa kwa wepesi na kilichobonyeka; ambacho
Mercury, husemwa, wakati mmoja kwa mikono yake midogo alikitengeneza katika utoto wake na kukiweka mahali pa juu; ambacho, kilipoteleza chini, kilikaa kando ya goti la kushoto la yule apigaye magoti, kikashikamana kati ya goti lililopindwa la yule apigaye magoti na kichwa cha Ndege.
Inde Fides
leviter posita et convexa videtur;
Mercurius parvis manibus quam dicitur olim
in
cunis fabricatus in alta sede locasse;
quae
genus ad laevum Nixi delapsa resedit,
280
atque inter flexum
genus, et caput Alitis haesit.
24 Bata (Cycnus). Kwa maana yuko Ndege, mwenye mabawa, arukaye chini ya kifuniko pana cha mbingu na, akiteleza, huikata hewa kwa mabawa yake mawili. Sehemu moja yake ni hafifu, na haina nuru; ile nyingine huwaka kwa nuru, isiyo ndogo wala angavu, bali hutupa nuru ya wastani, akiitikisa kutoka mwilini mwake. Bawa lake la kuume hutamani kuugusa mkono wa kuume wa Cepheus; na tayari kwato la Farasi aliye na nguvu, karibu na bawa la mwili wake wenye mabawa, limeinama chini ghafula.
Namque est Ales avis, lato sub tegmine caeli
quae volat, et
serpens geminis secat aera pennis.
Altera pars huic obscura est, et luminis expers:
altera nec parvis, nec claris lucibus ardet,
285
sed
mediocre jacit quatiens e corpore lumen.
Haec dextram
Cephei dextro pede pellere palmam
gestit
; jam vero clinata est ungula vemens
fortis
Equi propter pennati corporis alam.
25 Farasi, Mbuzi-Mwitu na Mchotaji-Maji (Equus). Lakini yule Farasi mwenyewe hushikwa, akiteleza, na Samaki wote wawili; shingo yake hupapaswa kuume na Mchotaji-Maji. Baadaye nguvu ya Farasi huzitembelea sehemu za kutua za dunia kuliko Mbuzi-Mwitu aliye baridi, apumuaye baridi kali kutoka mwili wake imara, Mbuzi-Mwitu mkubwa mwenye manyoya katika mzingo wake; ambaye, Titan alipomvika nuru isiyokoma, hupinda na kugeuza gari lake katika majira ya baridi. Jihadhari usithubutu kujitia baharini katika mwezi huu: kwa maana mwendo wa mchana utateleza kwa urefu usio mkubwa; usiku wa baridi hautazungushwa kwa mzingo wa haraka;
mapambazuko yenye unyevu hayatajionyesha kwa malalamiko yenu upesi zaidi, mtangulizi wa jua angavu. Lakini pepo ya kusini itaipiga bahari kwa nguvu kubwa; ndipo mwili uliopasuka utatikiswa na baridi itetemeshayo. Na hata hivyo sasa miaka huteleza wakati wote, wala haviachii ishara zozote, wala haviepuki miji, wala havihofu mawimbi ya kijivu yenye mngurumo unaotisha. Lakini mabaharia, kama tumbusi-maji na kama mzamiaji aogeleaye, wakitupa macho yao yenye wasiwasi juu ya bahari yote, hutafuta bure zile fukwe ambazo hazitii popote, huku ubao mwembamba ukiwatenganisha na
Orcus aliye mweusi.
Ipse autem
labens utrisque Equus ille tenetur
290
Piscibus; huic cervix dextra mulcetur Aquari.
Serius haec
obitus terrai visit Equi vis,
quam
gelidum valido de corpore frigus anhelans
corpore
setifero magno Capricornus in orbe;
quem
quum perpetuo vestivit lumine Titan,
295
brumali flectens
contorquet tempore currum.
Hoc cave te ponto studeas committere mense:
nam non
longinquum spatium labere diurnum;
non
hiberna cito volvetur curriculo nox:
humida
non sese vestris
aurora querelis
300
ocius
ostendet, clari praenuntia solis.
At validis aequor pulsabit viribus Auster:
tum
fissum tremulo quatietur frigore corpus.
Sed tamen anni
jam labuntur tempore toto,
nec cui
signorum cedunt, neque flamina vitant,
305
nec
metuunt canos minitanti murmure fluctus.
[At nautae, fulicae similes, mergoque natanti,
anxia
per totum jactantes lumina pontum,
necquidquam nusquam parentia litora quaerunt,
dum tenuis nigro
tabula hos distinguit ab
Orco].
310
26 Mpiga-Mishale (Sagittarius). Na pia katika mwezi ulio juu, meli na bahari vinapozungukwa, Mpiga-Mishale aishikapo duara la jua, usidhani kuwa hatari zilizo nyepesi zaidi zatishia, bali kwa tahadhari uvute shetri juu kabla ya giza jeusi. Kwa maana sasa nuru iko karibu, kwa muda mfupi. Mabaharia wataweza kuitambua ishara hii mapema inapokuja: kwa maana usiku ukiwa karibu kuanguka, itaruhusiwa kuona jinsi Skorpio, akijionyesha, achomozavyo juu sana, akivuta nyuma yake Upinde uliopindika kwa nguvu ya mwili wake. Lakini Skorpio hatangulii sana; lakini huchomoza kwanza kutoka mawimbini. Sasa juu utaona kuwa kichwa cha Dubu aliye mdogo kipo, na hujigeuza kikiwa kimesimama zaidi kuelekea njia ya juu kabisa. Ndipo Orion sasa hujificha kwa mwili wake wote karibu na mwisho wa usiku, na Cepheus hujificha kwa kina hadi viuno, akiwa amesukumwa kutoka mkononi hadi kwenye vivuli.
Atque etiam
supero, navi pelagoque vagato,
mense,
Sagittipotens solis quum sustinet orbem,
[non
multo leviora putes instare pericla,
ante nigras cautus
tenebras subducere puppim].
Nam jam
comminus exiguo lux tempore praesto est.
315
Hoc signum
veniens poterunt praenoscere nautae:
nam
prope praecipitante licebit visere nocte,
ut sese
ostendens emergit Scorpius alte,
posteriore trahens flexum vi corporis Arcum.
[Sed Nepa non multum prior, at prior exit ab undis.]
320
Jam supera
cernes Arcti caput esse minoris,
et magis erectum
ad summum versarier orbem.
Tum sese Orion
toto jam corpore condit
extrema
prope nocte, et Cepheus conditur alto
lumborum
tenus, a palma depulsus ad umbras.
325
27 Mshale (Sagitta). Hapa hulala, bila mpiga-mishale, Mshale mmoja peke yake ung’aao, ambao kando yake Ndege aliye na manyoya angavu hujizungusha; nao umepindwa zaidi kidogo kuelekea pepo za kaskazini.
Hic, missore
vacans, fulgens jacet una Sagitta,
quam propter nitens penna convolvitur Ales;
et
clinata magis paullo est Aquilonis ad auras.
28 Tai (Aquila). Lakini kando yake Tai hujibeba kwa mwili uwakao, akiipapasa anga ibebayo moto kwa mabawa yatetemayo, si kwa mwili mkubwa mno, bali ishara ambayo, yenye uchungu kwa wenye huzuni, huionyesha kwa mabaharia, akiichafua bahari.
At propter se
Aquila ardenti cum corpore portat,
igniferum mulcens tremebundis aethera pennis,
330
non
nimis ingenti cum corpore, sed grave moestis
ostendit
nautis perturbans aequora signum.
29 Pomboo (Delphinus). Ndipo hulala, karibu na pembe za Mbuzi-Mwitu aliye mkubwa, yule aliyepindika Pomboo, aliyeangaziwa kwa mng’ao usio mkubwa mno; mbali na nyota nne zilizowekwa katika paji lake, ambazo nafasi moja peke yake huzitenganisha katika jozi: sehemu yake nyingine, iliyo pana, hutambaa kwa nuru hafifu. Zile nuru zing’aazo kutoka kinywa chake king’aacho, zimewekwa kati ya sehemu zilizo baridi za pepo ya kaskazini, na kati ya nafasi na nyayo za jua lenye furaha. Lakini sehemu ya chini ya Pomboo huonekana imemwagika kati ya njia ya jua, na kati ya mivumo ya upepo, pale ambapo pumzi ya juu kabisa ya pepo ya kusini huzuka kwa nguvu zake.
Tum magni
curvus Capricorni cornua propter
Delphinus
jacet, haud uimio lustratu’ nitore;
praeter
quadruplices stellas in fronte Iocatas,
335
quas
intervallum binas disterminat unum:
caetera
pars lata tenui cum lumine serpit.
Illae quae
fulgent luces ex ore corusco,
sunt
inter partes gelidas Aquilone locatae,
atque
inter spatium et laeti vestigia solis.
340
At pars inferior Delphini fusa videtur
inter
solis iter, simul inter flamina venti,
viribus
erumpit qua summi spiritus Austri.
30 Orion (Orion). Kisha Orion, akikaza kwa mwili wake ulioinama, hushika sehemu za chini za Fahali aliye mkali. Yule ambaye, akitazama juu mbinguni katika usiku ulio safi, hajamwona akiwa ametandwa kwa upana, kwa hakika hawezi kutumaini kwamba aweza kuzitambua ishara nyingine.
Exinde Orion,
obliquo corpore nitens,
inferiora
tenet truculenti corpora Tauri.
345
Quem qui,
suspiciens in caelum nocte serena,
late
dispensum non viderit, haud ita vero
caetera
se speret cognoscere signa potesse.
31 Mbwa (Canis / Sirius). Kwa maana chini ya miguu yake huangaza kwa nuru ya wekundu yule Mbwa awakaye, ang’aaye kwa nuru ya nyota zake. Tumbo lenye giza humfunika chini ya kifua; na, akipumua mwali kutoka mwili wake wote uliojaa ghadhabu, huzuka kwa mivumo yenye nguvu ya moto uletao joto. Joto lote hutupwa kwa wanadamu, likiwa ling’aa kutoka kinywani mwake: Wagiriki humwita kwa jina mashuhuri Sirius. Mbwa huyu ajiinuapo, pamoja na jua, hadi vilele vya mbingu, hairuhusu miti, katika kivuli cha majani, kuzishikilia bure tunda zake zikining’inia hewani. Kwa maana zile ambazo mizizi yao ardhi imeikumbatia na kuishika, hizo, akizidisha uhai wao, huzipapasa kwa mwali utoao uzima. Lakini zile ambazo mizizi yao haiwezi kuipasua ardhi, huzivua matawi majani na vigogo magamba. Pia sisi humhisi, anyooshapo kuelekea fukwe za magharibi. Nyota nyingine ni dhaifu kuzielezea viungo vyake.
Namque pedes subter rutilo cum lumine claret
fervidus
ille Canis, stellarum luce refulgens.
350
Hunc tegit
obscurus subter praecordia venter:
nec
toto spirans rabido de corpore flammam
aestiferos
validis erumpit flatibus ignes.
Totus ab ore micans jacitur mortalibus ardor:
[Sirion
hunc Graeci praeclaro nomine dicunt.]
355
Hic ubi se
pariter cum sole in culmina caeli
extulit, haud patitur foliorum tegmine frustra
suspensos
animas arbusta ornata tenere.
Nam
quorum stirpes tellus amplexa prehendit,
haec
augens anima, vitali flamme mulcet.
360
At quorum nequeunt radices findere terras,
denudat foliis ramos et
cortice truncos.
[Tendentem occiduas etiam hunc sentimus ad oras.
Caetera
signandis sunt languida sidera membris.]
32 Sungura (Lepus). Kando yake, na chini ya miguu ya yule tuliyemtaja awali, Orion, hulala Sungura mwenye miguu myepesi. Yeye hukimbia, akiogopa mapigo ya kutisha ya pua iliyo kali, akitetemeka: kwa maana Mbwa hufuata nyayo zake kwa mwendo wa uadui, akimwinda kichwa-kichwa, sasa hatimaye akichomoza kidogo, wala hauusimamishi mwendo wake kwa mwili usiochoka.
Hunc propter, subterque pedes, quos diximus ante,
365
Orioni’ jacet levipes Lepus. Hic fugit, ictus
horrificos metuens rostri tremebundus acuti:
nam
Canis infesto sequitur vestigia cursu
praecipantem agitans, oriens jam denique paullum,
curriculum numquam defesso corpore sedans.
370
33 Meli (Argo). Lakini kwenye mkia wa Mbwa Argo huteleza mbele, ikitambaa, ikibeba mbele yake shetri iliyogeuzwa, kwa nuru: si kama meli nyingine zinavyozoea kuweka mbele matanga katika kina, zikikata
mashamba ya Neptune kwa mdomo wake; bali ikiwa imegeuzwa nyuma hujibeba kupitia maeneo ya mbingu. Kama vile wanapoanza kufika bandari salama, mabaharia huigeuza meli kwa uzito wake mkubwa, na kuvuta shetri iliyogeuzwa kuelekea fukwe zilizotamaniwa; ndivyo Argo ya kale, iliyogeuzwa, hutelezea juu ya anga; na tangu pua hadi mlingoti ulio juu haina nuru, bali tangu mlingoti hadi shetri huonekana kwa nuru iliyo wazi. Ndipo usukani, ung’aao kwa nuru iliyotapanyika, hugusa nyayo za nyuma za Mbwa aliye angavu.
At Canis ad caudam serpens prolabitur Argo,
conversam
prae se portans cum lumine puppim:
non
aliae naves ut in alto ponere proras
ante
solent, rostro
Neptunia prata secantes;
sed
conversa retro caeli se per loca portat.
375
Sicut quum
coeptant tutos contingere portus,
obvertunt
navem magno cum pondere nautae,
aversamque trahunt optata ad litora puppim;
sic
conversa vetus super aethera labitur Argo;
atque
usque a prora ad celsum sine lumine malum,
380
a malo
ad puppim clara cum luce videtur.
Inde
gubernaclum, dispersa lumine fulgens,
clari
posteriora Canis vestigia tangit.
34 Zimwi la Bahari (Pistrix / Cetus). Kisha, akiwa mbali na amewekwa mahali salama, Andromeda lakini Zimwi kali la Bahari huendelea kumtafuta, likitafuta, lililowekwa kabisa kuelekea pepo za kaskazini zenye nguvu, katika buluu, likiishia katika sehemu za pepo ya kusini.
Exin semotam
procul in tutoque Iocatam
Andromedam
tamen explorans fera quaerere Pistrix
385
pergit,
et usque sitam validas Aquilonis ad auras
caerula
vestigat, finita in partibus Austri.
35 Mto (Eridanus). Yeye humfunika Kondoo-Dume, na Samaki kwa mwili wao wenye magamba, huku akiyagusa kwa mwili wake mabwawa ya Mto wenye nuru. Kwa maana pia Eridanus utamwona, akiwa amewekwa katika sehemu ya mbingu, mto uletao maafa wenye nguvu kubwa, ambao dada za
Phaethon wenye huzuni mara nyingi waliunyunyizia machozi yao, wakiimba kifo chake kwa sauti ya kuomboleza. Nyoka huyu unaweza kumwona chini ya nyayo ya kushoto ya Orion; nawe utaona Vifungo virefu, vinavyowashika Samaki, vilivyowekwa katika sehemu ya mikia yao, vilivyochanganyika na mto, vikirudi nyuma kuelekea mgongo wa Zimwi la Bahari. Hapa vinafungwa kwa nyota moja peke yake, ambayo huitupa kutoka kwake uti wa mgongo wa Zimwi la Bahari, ukiang’aa kwa nuru kali. Kisha huonekana nyingi ndogo, zenye nuru hafifu, zilizomwagika na kutapanyika kati ya Zimwi la Bahari, na nyota zote ambazo Sungura, akiogopa kuumwa kwa ukali, huzifunika, na usukani. Kwa maana hizi hawakuonekana wale wa Zamani kuwa waliziwekea jina wala umbo lililo hakika. Kwa maana zile ambazo asili imezing’arisha kwa nyota angavu, na kuzipaka rangi, ikitofautisha maumbo kwa nuru mbalimbali, hizo yule mlinzi wa nyota aliziwekea alama kwa busara, na akaziwekea ishara za mbinguni jina lililo la kweli. Lakini hizi, zilizomwagika kwa nuru kidogo, nyota za sura inayofanana na mng’ao unaofanana, hakuweza kutuelezea kwa umbo lililojulikana.
Hanc Aries
tegit, et squammoso corpore Pisces,
fluminis illustris
tangentem corpore ripas.
Namque etiam
Eridanum cernes in parte Iocatum
390
caeli,
funestum magnis cum viribus amnem,
quem lacrymis moestae
Phaethontis saepe sorores
sparserunt, letum moerenti voce canentes.
Hunc Orionis
sub laeva cernere planta
Serpentem
poteris; proceraque Vincla videbis,
395
quae
retinent Pisces, caudarum parte locata,
flumine
mixta retro ad Pistricis terga reverti.
Hic una stella
nectuntur, quam jacit ex se
Pistricis spina
valida cum luce refulgens.
Exinde exiguae
tenui cum lumine multae
400
inter
Pistricem fusae sparsaeque videntur
atque
gubernaclum stellae quas contegit omnes
formidans acrem morsum
Lepus. His neque nomen,
nec
formam Veteres certam statuisse videntur.
Nam quas
sideribus claris natura polivit,
405
et
vario pinxit distinguens lumine formas,
has ille astrorum custos ratione notavit,
signaque
signavit caelestia nomine vero.
Has autem, quae sunt parvo cum lumine fusae,
consimili
specie stellas, parilique nitore,
410
non
potuit nobis nota clarare figura.
36 Samaki wa Kusini (Piscis Australis). Kisha yule ambaye huzoeleka kuitwa Samaki wa Kusini hujigeuza, akiwa chini ya Mbuzi-Mwitu, kuelekea kusini, akilichunguza Zimwi la Bahari, akiwa ameshikamana mbali na wale Samaki wengine.
Exinde,
Australem soliti quem dicere Piscem,
volvitur
inferior Capricorno versus ad Austrum,
Pistricem observans, procul illis Piscibus haerens.
37 Mchotaji-Maji (Aquarius). Lakini karibu utaona, zote zikiwa hazina jina, kati ya Zimwi la Bahari na yule Samaki tuliyemwita wa kusini, nyota zilizotapanyika chini ya miguu ya Mchotaji-Maji ang’aaye. Kando yake Mchotaji-Maji humimina kwa mkono wake wa kuume mto uliofifia, unaometameta kwa weupe kidogo wa nyota zake. Lakini kati ya nyingi, hizi nuru mbili huang’aa kwa upana: moja itaonekana chini ya miguu ya Mchotaji-Maji aliye mkubwa; ile iliyobaki, iliyoanguka kutoka mto wa baridi wa chemchemi, imeshikamana chini ya mkia wenye miiba wa Zimwi la Bahari; nyota hizi hafifu husemwa kwa jina la Maji. Hapa nyingine huruka-ruka, zikiwa angavu kwa nuru kidogo, na huingia chini ya nyayo za mbele za Mbeba-Upinde aliye mkubwa, na, dhaifu, huondoka bila jina.
At prope conspicies expertes nominis omnes,
415
inter
Pistricem et Piscem quem diximus Austri,
stellas
sub pedibus sparsas radiantis Aquari.
Propter
Aquarius obscurum dextra nigat amnem,
exiguo
qui stellarum candore nitescit.
E multis tamen
his duo late lumina fulgent:
420
unum
sub magnis pedibus cernetur Aquari:
quod
superest, gelido delapsum flumine fontis,
spiniferam subter caudam Pistricis adhaesit;
hae
tenues stellae perhibentur nomine Aquai.
Hic aliae
volitant parvo cum lumine clarae,
425
atque
priora pedum subeunt vestigia magni
Arcitenentis,
et obscurae sine nomine cedunt.
38 Madhabahu (Ara). Ndipo utaona, karibu na ncha ya Skorpio ing’aayo, Madhabahu, ambayo pumzi ya pepo ya kusini huipapasa kwa mvumo wake, nayo kwa muda mfupi huogelea juu ya vizingiti vya juu: kwa maana imewekwa mbali, katika sehemu iliyo kinyume na Arcturus. Kwa Arcturus Jupiter alitoa nafasi kubwa juu; lakini kwa Madhabahu aliweka mzingo mdogo katika sehemu ya chini. Na hata hivyo usiku huu, ukitembelea maeneo haya kwa mwendo wake wa milele, umewapa mabaharia ishara ambazo wote wangeweza kuzitambua, ukiwaonea huruma wanadamu kwa majaaliwa yao yanayohofiwa kila upande. Kwa maana utakapoiona, iking’aa bila mawingu meusi, Madhabahu iliyowekwa chini ya eneo la kati la mbingu, sehemu yake ya juu ikiwa imefunikwa na ukungu wa giza, ndipo kimbia, ukiiepuka pepo ya kusini kwa nguvu zake kubwa: ambayo, ukiitazama mbele na kuiepuka, vifaa vyako vyote vya meli ukiviweka kwa uangalifu, utateleza salama katika mawimbi. Lakini ikiwa upepo mzito utaanguka kwa mvumo mkali, utaivunja milingoti mirefu pamoja na mti wake imara, hata kisiwepo kitu chochote kiwezacho kuzituliza dhoruba kali, isipokuwa Madhabahu ianze kuliondoa wingu jeusi kutoka sehemu ya kaskazini, na kulitawanya kwa pepo za ghafula.
Inde Nepae cernes propter fulgentis acumen
Aram,
quam flatu permulcet spiritus Austri,
exiguo
superum quae limina tempore tranat:
430
nam
procul Arcturo est adversa parte locata.
Arcturo magnum
spatium supera dedit, orbem
Jupiter huic
parvum inferiore in parte locavit.
Haec tamen
aeterno invisens loca curriculo nox
signa
dedit nautis, cuncti quae noscere possent,
435
commiserans
hominum metuendos undique casus.
Nam quum
fulgentem cernes, sine nubibus atris,
Aram sub media
caeli regione locatam,
a summa
parte obscura caligine tectam,
tum
validis fugito devitans viribus Austrum:
440
quem si
prospiciens vitaveris, omnia caute
armamenta
locans, tuto labere per undas.
Sin gravis
inciderit vehementi flamme ventus,
perfringet celsos defixo robore malos,
ut res
nulla feras possit mulcere procellas,
ni
parte ex Aquilonis opacam pellere nubem
coeperit, et subitis
auris diduxerit Ara.
39 Centauri (Centaurus). Lakini ikiwa Centauri atakuwa na mabega yake katikati ya mbingu, naye mwenyewe atabebwa akiwa amefunikwa na wingu la rangi ya buluu, na kuivika Madhabahu kivuli chembamba, akifanya giza, ndipo wakati wa kutua kwa ishara nguvu ya Favonius yapaswa kuhofiwa. Lakini yule Centauri, aliyewekwa mahali pa juu, pale ambapo Skorpio hujibeba, akiwa ang’aa na angavu, chini yake, akibeba mbele sehemu yake ya kiume, huondoka, akiharakisha kuziunganisha sehemu zake za farasi chini ya Makucha. Hapa, akinyoosha mkono wake wa kuume pale ambapo yule mnyama mkubwa wa miguu minne hushikwa, ambaye hakuna kati ya Wagiriki aliyempa jina lililo hakika, hujinyoosha, na akiwa mkali huondoka kuelekea Madhabahu yenye nuru.
Sin humeros
medio in caelo Centaurus habebit,
ipseque caerulea contectus nube feretur,
atque
Aram tenui caligans vestiet umbra,
450
ad
signorum obitum vis est metuenda Favoni.
Ille autem
Centaurus in alta sede Iocatus,
qua
sese clarum collucens Scorpius infert,
hac subter partem praeportans ipse virilem
cedit,
Equi partes properans subjungere Chelis.
455
Hic dextram
porgens, quadrupes qua vasta tenetur,
quam
nemo certo donavit nomine Graium,
tendit,
et illustrem truculentus cedit ad Aram.
40 Nyoka-Maji (Hydra). Hapa hujiinua kutoka sehemu za chini Hydra, kwa kuanguka kwa kasi, nyoka mwenye mwili uliopindika. Yeye akigeuza kichwa na macho kuelekea mgongo wa Skorpio, na, akiingia kwa mzingo wa upinde chini ya sehemu za chini za Simba, humgusa Centauri, akiwa mteleyu, kwa mkia wake unaoteleza: na katikati ya mzingo wake huang’aa Kikombe king’aacho: kwenye ncha yake Kunguru, ang’aaye kwa mwili wenye manyoya, hugonga kwa mdomo. Na hapa, chini ya Mapacha wenyewe, mbele ya Mbwa, yuko yule abebwaye kwa jina la Kigiriki Procyon. Hizi ndizo ishara ambazo, ukikesha wakati wa usiku, na ukitamani kuujua mwendo wa milele wa ulimwengu, utaziona zikiipita mbingu kwa mwendo wake ulio wa sheria. Kwa maana zile nyota tano zizoeazo kuteleza katika mzingo wa Ishara kumi na mbili, haziwezi kuwekewa alama kwa busara ile ile; kwa sababu nyayo zinazozifanya katika mwendo wao, si zile zile sikuzote zinazobebwa, zikiwa zimekanyagwa, juu ya nafasi ile ile. Hivyo hupendelea kupotea, zikitangatanga katika mawingu ya mbingu, na kuzipima njia zao kwa mwendo unaobadilika. Hizi hufanya miaka mikubwa ya muda mrefu, zinaporudi kwenye ishara ile ile chini ya kifuniko cha mbingu: mienendo yao yote siwezi kuiendeleza sasa. Lakini hizi, ambazo sikuzote huzunguka katika mzingo ulio thabiti, zilizotuama, nitazitoa pamoja na mizingo mikubwa kwa mataifa.
Hic sese
infernis de partibus erigit Hydra
praecipiti lapsu, flexo cum corpore serpens.
460
Haec caput atque oculos torquens ad terga Nepai,
convexoque sinu subiens inferna Leonis,
Centaurum leni
contingit lubrica cauda:
in
medioque sinu fulgens Cratera relucet:
extremum
nitens plumato corpore Corvus
465
rostro tundit. Et hic,
Gemninis est ille sub ipsis
ante
Canis, Graio Procyon qui nomine fertur.
Haec sunt, quae
visens nocturno tempore signa,
aeternumque volens mundi cognosecre motum,
legitimo
cernes caelum lustrantia cursu.
470
Nam quae
per bis sex Signorum labier orbem
quinque
solent stellae, simili ratione notari
non
possunt; quia, quae faciunt vestigia cursu,
non
eadem semper spatio protrita feruntur.
Sic malunt
errare vagae per nubila caeli,
475
atque
suos vario motu metirier orbes.
Hae faciunt
magnos Ionginqui temponis annos,
quum
redeunt ad idem caeli sub tegmine signum:
quarum
ego nunc nequeo totos evolvere cursus.
Verum haec,
quae semper certo volvuntur in orbe,
480
fixa, simul magnos
edemus gentibus orbes.
41 Mizingo ya Mbingu (Circuli). Mizingo minne, inayoipita anga kwa nuru ya milele, hubebwa, ikibeba nyota, ikipeleka ishara zake, ikiikumbatia dunia, ikishikiliwa chini ya kifuniko cha mbingu: kwa hiyo utajifunza nuru zipitazo za miaka, ambazo mtu ataweza kuzitambua, zikiwa zimejaa ishara zilizoshikamana. Kisha mizingo mikubwa, iliyo pana kwa nuru kubwa, iliyounganishwa na nyingine na iliyofungwa kwa mafundo ya mbinguni, miwili utaona imewekwa kwa umbali sawa na ile mingine miwili. Kwa maana ukijifunza mbingu wakati wa usiku, hapo wingu lenye ukungu lisipozifuta nyota, na Mwezi usipozishinda nyota kwa nuru kamili, ukiona Mzingo mkubwa mweupe ukitambaa kwa uwazi: huu ndio ule uliowekwa alama, ule wa Maziwa, ung’aao kwa weupe usio na kifani. Huu haufumi mzingo usiokatika. Mingine minne hubebwa, iking’aa kwa ukubwa unaofanana: lakini husemwa kuwa huipita ile miwili ya juu kwa umbali kwa wingi, na kwa upana huzipita mapango ya mbingu. Kati ya hii mmoja hujigeuza, ukigusa pepo za kaskazini, ukitafuta nyuso angavu za Mapacha; kisha, ukikishika ndani yake goti liwakalo, hubeba mabega yote mawili ya Mwendesha-Gari. Huu humgusa Perseus kwa muundi wake wa kushoto na bega lake la kushoto. Lakini hushikwa upande wa kuume wa Andromeda; mkono wake hutazama kaskazini, kiwiko chake kusini. Farasi huiweka miguu yake miwili juu yake; na pamoja naye Ndege mwenye mabawa huweka kichwa chake, na, kwa mwili uliopindika, mgongo wake. Mbeba-Nyoka hujikaza dhidi yake kwa mabega. Yeye, akiondoka, humfuata kusini, Bikira, akiiepuka kwa mwili wake. Lakini nafasi yote ataivika Simba aliye mkubwa, na Kaa, ing’aayo kwa nuru iliyo wazi, ndani yake, ikisimama, jua la kiangazi hugeuza mwendo wake, likitofautisha njia zake kwa mwili wake katikati. Hapa yote yamegawanywa katikati: ile nyingine ina, chini ya vifuniko vya mashimo vya ganda, nuru ndani na nje: lakini nguvu ya kutisha ya Simba mkali humiliki mzingo kwa kifua chake chenye nguvu na tumbo lake. Ukiweza kuujua mzingo huu uliogawanywa katika sehemu nane, utakuta kuwa katika njia ya juu mitano hujizungusha kwa umbali sawa, na sehemu tatu hubaki, ambazo nguvu ya chini huzitembelea mara kwa mara wakati wa usiku. Mmoja umeunganishwa na Kaa kutoka pepo za Boreas; mwingine hujikaza dhidi yake, kutoka pepo za chini za kusini. Ukigawanya katikati, huu hukata chini ya Mbuzi-Mwitu, na miguu ya Mchotaji-Maji aminiminaye mto wake wa baridi, na mkia wa rangi ya buluu wa Zimwi la Bahari kali, na yule Sungura ang’aaye; kisha miguu ya Mbwa, na huishika pia Meli pana ya Argo kwa nuru iliyo wazi; na mgongo wa Centauri, na hubeba ncha ya Skorpio: kisha humiliki upinde uliokitwa wa Mpiga-Mishale. Huu, ukiondoka kutoka pepo zenye sauti angavu za kaskazini kuelekea kusini, hatimaye hugusa gurudumu liwakalo la Jua; kutoka hapo, ukiwa umepindwa katika majira ya baridi, hujirudisha kwenye makao yake ya juu. Mzingo huu hutengewa sehemu tano za usiku, sehemu tatu husemwa kuwa za nuru ya juu. Kati ya hii miwili huonekana kuishika sehemu ya kati, kubwa kiasi ambavyo Mzingo wa Maziwa ung’aao utakavyokuwa: ndani yake wakati wa vuli, na tena katika nuru ya majira ya machipuko, jua hufanya urefu wa mchana uwe sawa na muda wa usiku. Akiushika huu, Kondoo-Dume huangaza kidogo kwa mwili wake wote, na Fahali aliye mkubwa hujikaza kwa goti lililopindika. Orion hubebwa, akiugusa kwa kifua chake angavu. Hydra huushika kwa mzingo wake; Kikombe na Kunguru hushikamana nao, na chache za nyota za Makucha: vivyo hivyo ni magoti ya Mbeba-Nyoka, na mjumbe mwenye mabawa wa Jupiter aliye juu kabisa hukaza; kando yake Farasi huugusa kwa kichwa chake na nuru ya shingo yake. Hizi, zikiwa zimetenganishwa kwa umbali sawa, huushikilia mhimili, ukipita katikati yao kutoka utosi wa juu kabisa wa mbingu. Lakini ule Mzingo wa nne, kwa nuru yake iliyo wazi, huishika mizingo ya mwisho kwa sehemu zake za mwisho, na hukatwa pia kutoka katikati, kwa sehemu yake ya kati, nao kwa mshazari hubebwa chini yao, uking’aa kwa nuru: hata kusiwe na yeyote ambaye Pallas aliye msomi kuu kwa mkono wake mtakatifu amempa mwenyewe ustadi wa busara katika kanuni za ufundi, awezaye kuipinda mizingo iliyopindika kwa ujanja kiasi hicho kama ilivyopindwa mbinguni kwa mamlaka ya kimungu, ikiizunguka dunia, ikiipamba anga kwa nuru, ikizishika nyota zilizokitwa kwa kilele kilicho mtambaa. Hii minne yote hujizungusha kwa mwendo ule ule. Lakini ule mmoja peke yake, uliosokotwa kwa mshazari kati ya mizingo mitatu, huishika mwendo wake juu ya nchi kiasi hicho, kama Mbuzi-Mwitu alivyotenganishwa kwa umbali na Kaa; na chini ya nchi nafasi lazima iwe sawa. Na miali mikubwa kiasi tutupayo kutoka nuru yetu wenyewe, ambayo kwayo huugusa mzingo huu wa mbingu uliopinda, sehemu kubwa kiasi hicho sita zitaweza kuingia chini yake, zikishika ishara mbili za mbinguni kila moja kwa umbali sawa. Huu Wagiriki huuita Zodiaki; na wetu Walatini wataita, kwa jina lililo la kweli, mzingo ubebao ishara: kwa maana, ukijizungusha, hubeba ishara kumi na mbili ziwakazo. Kaa uletao joto ni mmoja, akizieneza nyota zake ziwakazo. Chini yake huondoka nguvu kali ya Simba, ing’aayo, afuatwaye na Bikira, awakaye kwa mwili wa wekundu, kisha Makucha, yaliyotupwa mbele kwa nuru iliyo wazi; na hufuata nguvu kubwa ya Skorpio, ing’aayo. Ndipo Mpiga-Mishale hushika upinde uliopindika kwa mkono wake wa kuume. Baada yake Mbuzi-Mwitu huendelea kwenda kwa uso wake. Ndipo huang’aa Mchotaji-Maji mwenye unyevu kwa mzingo katika mahali pake. Kisha Samaki wenye magamba hucheza, wakijisokota; mwandamani wao ni Kondoo-Dume, akiteleza kwa nuru hafifu, na Fahali, mwenye goti lililopindika na mwili uliotupwa mbele, na Mapacha, wakitupa moto ulio wazi kwa nuru zao. Hawa hujizungusha jua, akiipita kwa nuru ya milele, likikamilisha nyakati za mwaka kwa mwendo wake unaogeuka. Kiasi kile cha mzingo kinachosukumwa, kikiwa kimekamilika, chini ya nchi, kiasi kile kile chao huonekana wazi juu kwa wanadamu. Ishara sita sikuzote huondoka, zikiteleza kila usiku, na ishara nyingi kadiri hizo zing’aazo mbingu huziona tena. Nafasi hii ikiipita, usiku hukamilisha kwa vivuli vyake vipofu, ile iliyobaki juu ya nchi tangu mwanzo wa usiku, ikishikiliwa na mzingo ubebao ishara na utaratibu wa ishara.
Quatuor,
aeterno lustrantes lumine mundum,
orbes
stelligeri portantes signa feruntur,
amplexi
terram, caeli sub tegmine fulti:
e
quibus annorum volitantia iumina nosces,
485
quae
densis distincta licebit cernere signis.
Tum magnos
orbes magno cum lumine latos,
vinctos inter se, et nodis caelestibus aptos,
atque
pari spatio duo cernes esse duobus.
Nam si nocturno
cognoscens tempore caelum,
490
quum neque caligans detersit sidera nubes,
nec
pleno stellas superavit lumine Luna,
vidisti
magnum candentem serpere Circum:
lacteus hic nimio
fulgens candore notatur.
Hic non
perpetuum detexens conficit orbem.
495
Quatuor huic
simili nitentes mole feruntur:
sed
spatio multum superis praestare duobus
dicitur,
et late caeli lustrare cavernas.
Quorum alter tangens Aquilonis vertitur auras,
ora
petens geminorum illustria; tum genus ardens
500
in sese
retinens Aurigae portat utrumque.
Hunc sura laeva
Perseus humeroque sinistro
tangit. At
Andromedae dextra de parte tenetur;
[cui manus ad Boream,
cubitus cuis spectat ad Austrum].
Imponitque pedes duplices Equus; et simul Ales
505
ponit avis caput, et
clinato corpore tergum.
Anguitenens
humeris connititur. Illa recedens
Austrum
consequitur devitans corpore Virgo.
At vero totum spatium convestiet orbis
magnu’
Leo, et claro collucens lumine Cancer,
510
in quo
consistens convertit curriculum Sol
aestivus,
medio distinguens corpore cursus.
Hic totus medius curco disjungitur: iste
subter
testarum cava tegmina, et intus et extra
lumen
habens: saevi sed vis horrenda Leonis
515
pectoribus validis, atque alvo possidet orbem.
Hunc octo in
partes divisum noscere circum
si
potes, invenies supero convertier orbe
quinque
pari spatio, partes tres esse relictas,
tempore
nocturno quas vis inferna frequentat.
520
[Ille
quidem a Boreae] Cancro connectitur [auris;]
alter
ab infernis [contra connititur] Austris.
Distribuens medium subter secat hic Capricornum,
atque pedes gelidum rivum fundentis Aquari,
caeruleaeque feram caudam Pistricis, et illum
525
fulgentem Leporem; inde pedes Canis, et simul
amplam
Argoam retinet
claro cum lumine Navem;
tergaque
Centauri, atque Nepai portat acumen:
inde
Sagittari defixum possidet arcum.
Hunc, a clarisonis auris Aquilonis ad Austrum
530
cedens,
postremum tangit rota fervida Solis;
exinde
in superas brumali tempore flexus
se
recipit sedes. Huic orbi quinque tributae
nocturnae
partes, supera tres luce dicantur.
Hosce inter
mediam partem retinere videtur
535
tantus quantus erit collucens lacteus orbis:
in quo
autumnali, atque iterum sol lumine verno
exaequat spatium lucis
cum tempore noctis.
Hunc retinens Aries sublucet corpore totus,
atque
genu flexo Taurus connititur ingens.
540
Orion claro
contingens pectore fertur.
Hydra tenet flexu; Cratera et Corvus adhaeret,
et
paucae e Chelis stellae: simul Anguitenentis
sunt genua, et summi Jovis Ales nuntius instat;
propter Equus capite,
et cervicum lumine tangit.
545
Hosce aequo spatio dejunctos sustinet axis,
Per medios
summo caeli de vertice tranans.
Ille autem
claro quartus cum lumine Circus
partibus extremis extremos continet orbes,
et
simul a medio media de parte secatur,
550
atque obliquus in his nitens cum lumine fertur:
ut
nemo, cui sancta manu doctissima
Pallas
solertem ipsa dedit fabricae rationibus artem,
tam
tornare cate contortos possiet Orbes,
quam
sunt in caelo divino numine flexi,
555
terram
cingentes, ornantes lumine mundum,
culmine
transverso retinentes sidera fulta.
Quatuor hi motu
cuncti volvuntur eodem.
Sed tantum
supera terras semper tenet ille
curriculum oblique implexus tribus orbibus unus,
560
quanto
est divisus Cancer spatio a Capricorno;
ac
subter terras spatium par esse necesse est.
Et quantos
radios jacimus de lumine nostro,
queis hunc convexum caeli contingimus orbem,
sex tantae poterunt sub eum succedere partes,
565
bina
pari spatio caelestia signa tenentes.
Zodiacum hunc
Graeci vocitant, nostrique Latini
orbem
signiferum perhibebunt nomine vero:
nam gerit hic
volvens bis sex ardentia signa.
Aestifer est
pandens ferventia sidera Cancer.
570
Hunc subter fulgens cedit vis torva Leonis,
quem
rutilo sequitur collucens corpore Virgo,
exin
projectae claro cum lumine Chelae;
ipsaque
consequitur lucens vis magna Nepai.
Inde
Sagittipotens dextra flexum tenet arcum.
575
Post hunc ore
fera Capricornus vadere pergit.
Humidus inde loci collucet Aquarius orbi.
Exin
squammiferi serpentes ludere Pisces;
queis
comes est Aries obscuro lumine labens,
inflexoque genu projecto corpore Taurus,
580
et Gemini clarum
jactantes lucibus ignem.
Haec Sol
aeterno convolvit lumine lustrans
annua
conficiens vertenti tempora cursu.
Hic quantum terris confectus pellitur orbis,
tantumdem
ille patens supera mortalibus exstat.
585
Sex
omni semper cedunt labentia nocte,
tot
caelum rursus fulgentia signa revisunt.
Hoc spatium tranans caecis nox conficit umbris,
quod
supera terras prima de nocte relictum
signifero
ex orbi’ et signorum ex ordine fultum.
590
42 Kuchomoza na Kutua kwa Ishara (Ortus et obitus). Lakini ukitamani kuujua mwendo wa hakika wa jua, utachunguza kuchomoza kwa ishara wakati wa usiku; kwa maana Titan sikuzote, kwa kuchomoza kwake, huvuta ishara moja juu. Lakini ikiwa mlima mrefu, ukijiweka dhidi ya ishara, utazificha, au mawingu kwa ukungu mpofu yataiondoa nuru, ndipo, wewe mwenyewe ukichukua alama zilizo hakika kutoka kifuniko cha mbingu, utaweza kuyatambua machomozo na matua yote. Zile zichomozazo pamoja, utaziona; zile ambazo kwa wakati ule ule hutua wakati wa usiku, utazitambua. Kwa maana mara tu Kaa alipojiinua kabisa katika nuru ya juu, papo hapo huondoka Taji, ikiteleza chini; nayo hutembelea maeneo ya chini, hadi mkia wa Samaki. Taji, iliyojaa nyota, huishika nusu moja tayari juu, na kutoka sehemu ile nyingine imesukumwa nyuma: ambayo lakini Samaki humfuata, bila kuvutwa kabisa katika vivuli, bali, akiwa amefunikwa katika mwili wake wa juu, huondoka: na Mbeba-Nyoka huificha, tangu magotini hadi mabegani, Nyoka aliye mkubwa aliyepindika, tangu shingo yake yenye nguvu. Sasa kweli Mlinzi wa Dubu hakatwi kwa sehemu sawa: kwa maana mfupi zaidi huonekana kutoka sehemu angavu ya mbingu; mkubwa zaidi, akiwa amesukumwa chini, humiliki vivuli vya chini. Ishara nne huzoea, akishuka, kuzivuta pamoja naye kutoka mzingo ubebao ishara; kisha huondoka baadaye, alipojishibisha katika nuru ya juu, akizama, kwa mwili ulio wazi, baada ya usiku wa manane. Ishara hizi hafifu huzificha dunia, ikijizungusha. Lakini kutoka sehemu ile nyingine, kwa nuru zilizo wazi, hutangatanga Orion, ang’aaye mabegani na kifua chake kipana, na akishika kwa mkono wake wa kuume Upanga, usio bila nuru. Lakini nguvu ya Simba ilipofunuliwa kutoka nchi, huondoka kila kitu ambacho Kaa alikileta juu kwa kuchomoza kwake kung’aao, kikiwa kimefichwa; vivyo hivyo nguvu kubwa ya Tai husukumwa mbali, na yule apigaye magoti, akijiketisha kwa mwili uliopindika, sasa karibu akiwa amesukumwa kutoka nuru ya juu, huondoka: bali huliacha goti lake la kushoto, na nyayo yake yenye nuru, juu. Ndipo huchomoza kumkabili kichwa angavu cha Hydra, na Sungura, na Procyon, ajibebaye akiwaka mbele ya Mbwa; kisha huonekana nyayo za kwanza za Mbwa. Ikizisukuma ishara si chache kutoka mbinguni, ghafula huchomoza Bikira, awakaye kwa nuru iliyo wazi. Kinubi cha Kyllene huondoka kwa uwazi, Pomboo huzamishwa chini ya wimbi, vivyo hivyo Mshale hufunikwa, ukiwa umesukumwa chini, na Ndege huondoka hadi ncha ya mkia wake na ukingo wa mbele wa mabawa yake, na Mto mkubwa huteleza chini vivyo hivyo. Hapa Farasi hutoweka tangu kichwa chake na shingo yake ndefu. Mbali zaidi sasa Nyoka huchomoza kwa mwili ulio wazi; na Hydra huangaza kwa wanadamu hadi Kikombe. Ndipo Mbwa sasa huonyesha miguu yake ya nyuma, na baadaye yeye mwenyewe huvuta shetri kwa nuru iliyo wazi. Meli hufuata, ikiteleza kupitia nuru za mbingu; huonyesha mlingoti wake wa kati kwa mti wenye miali; na sasa hatimaye Bikira amejitokeza kwa mwili wake wote. Lakini Makucha yanapojitokeza kwa mwili ulio na giza, Bootes huchomoza vivyo hivyo kwa nuru tele, ambaye juu ya mwili wake uliogeuzwa Arcturus amekitwa; na sasa Argo yote huteleza mbele, ikiwa ing’aa juu, na Hydra, kwa sababu hushikwa ikiwa imetapakaa kwa upana mbinguni, bado haijafunuka yote; kwa maana kivuli hukifunika kichwa chake. Lakini Mbeba-Nyoka huangaza tena kwa nuru iliyofanywa upya. Sasa huinua goti la kuume, na muundi uliopambwa kwa nuru, yule asiye na jina lililojulikana kwa kawaida, yule apigaye magoti, ambaye sikuzote hugusa mipaka ya Kinubi cha Arkadia; yeye tumemwona mara nyingi sana akizimika na kuchomoza katika usiku mmoja, hata, akiupita, akaurudufisha mzingo wake mdogo. Yeye huinua goti na muundi juu pamoja na Makucha: lakini yeye mwenyewe hushikwa kichwa-kichwa katika usiku wenye giza, huku Skorpio na Mpiga-Mishale wakizitembelea nuru za mbingu. Kwa maana Skorpio ataieneza katikati yake pamoja naye; lakini Upinde, ukichomoza, utajaribu kujiinua mzima mbinguni. Yeye, akiinuliwa pamoja na ishara tatu, huangaza kwa mwili wake wote: lakini Taji huchomoza kutoka sehemu yake ya kati, na mkia wa Centauri huang’aa kwa mng’ao ulio mbali kabisa. Hapa sasa Farasi mzima hujificha katika vivuli vipofu, ambaye Ndege huruka karibu naye, akiwa ang’aa kwa manyoya ya wekundu. Kichwa angavu cha Andromeda hutua, na Zimwi kali la Bahari huteleza chini, likitafuta kwa maafa milo yake ya kutisha. Kuelekea hili Cepheus haachi kunyoosha mikono yake: yeye hujishusha na kujificha, akiwa buluu, hadi uti wa mgongo. Lakini Cepheus huegemeza kichwa na mabega na mikono nyuma. Lakini nguvu kali ya Skorpio ilipochomoza, ikiwa imetandwa kwa upana na ikiruka, huteleza chini katika nchi; na Orion, akiwa amepigwa na hofu, hujificha pamoja naye. Kwa ruhusa yako, Bikira, na niielezee sababu ya hofu hii: nijie, nakuomba, ukiwa umetulizwa, Diana. Hii ni hadithi ya wanadamu, uvumi huu hutangatanga katika nchi; kwamba Orion wakati mmoja husemwa kuwa aliinua mkono wa jeuri juu ya Diana, akitangatanga, akiwa amerukwa na akili, juu ya vilima virefu, ambavyo Chios huvishika, kilichokitwa imara katika
kina cha Aegea; Chios, ambaye mikono yake mzabibu wa kijani huivika kwa kifuniko chake. Yeye, akiwa wazimu, kwa moyo wenye kichaa, aliwaua wanyama wa mwitu, akitamani kuipamba milo ing’aayo ya Oenopion. Lakini ghafula kisiwa, kikiwa kimepigwa na miguu ya Diana, kilipasuka, na, kiking’oa miamba iliyotawanyika, kiligonga, na kikaviangazia kwa nuru mashimo vipofu: ambamo, kwa mwili mkubwa, mbele yake, hujitokeza Skorpio adui, akibeba mbele mwiba wake wa kuhuzunisha. Yeye alimpiga kwa pigo lenye nguvu yule aliyekuwa akiwinda kwa hamu, akikita sumu iletayo kifo katika mishipa yake kupitia majeraha: yeye, akifa, aliifunika dunia kwa mwili wake mzito. Kwa hiyo, Skorpio ajiinuapo kwa nuru zake kubwa, Orion, akikimbia, huukabidhi mwili wake kwa nchi. Ndipo kweli hukimbia Andromeda, na Zimwi la Neptune la Bahari hujificha lote; Cepheus huondoka, akiwa amegeuzwa mwilini, akizigusa kwa sehemu ya kati ya mwili wake nchi zilizo mbali kabisa. Yeye anaweza kuzamisha kichwa na sehemu za juu; lakini kivuli cha chini hakitayavika kamwe viuno vyake: kwa maana Dubu, wakiipita kwa nuru yao, huishika miundi yake. Yeye pia huteleza wakati ule ule, akimtafuta binti yake kwa machozi, Cassiepeia; naye hubebwa bila uzuri, akiwa amesukumwa kutoka mbinguni, bali, akigusa kwa utosi uliogeuzwa kwanza nchi, kisha kwa mabega, kiti chake kikiwa kimepinduliwa, hubebwa mbali. Adhabu hii humwekea Nereidi wenye fadhili, ambao, kama isemwavyo, alithubutu kushindana nao kwa urembo. Yeye hutua, akiwa ameinama mbele: lakini sehemu nyingine ya Taji imechomoza, na sasa Hydra yote imetandwa pamoja na mkia wake. Lakini Centauri huking’oa kichwa chake, na nafsi yake yote, kutoka vivuli vyenye giza, akiacha nyayo ndogo za miguu yake ya mbele zikiwa zimefunikwa: mara tu aenezapo nuru zake: yeye mwenyewe humshika mnyama wa mwitu kwa mkono wake wa kuume. Lakini zile nyingine hungoja kuchomoza kwa Upinde mkubwa. Kisha huteleza mbele Mbeba-Nyoka kwa kichwa na mikono: pamoja naye Nyoka hubeba mbele sasa kichwa chake, na nuru ya juu kabisa ya mwili wake uliopindika. Hapa huchomoza yule apigaye magoti, akiwa amegeuzwa mwilini, akiupita tumbo, miguu, mabega, na pia kifua, na kwa mkono wa kuume akitupa miali yake kwa nuru ya furaha. Ndipo, Mpiga-Mishale alipoanza kuzitembelea nuru za juu, huchomoza kichwa cha yule apigaye magoti, na wakati huo huo hujiinua Kinubi king’aacho, na Cepheus hujitokeza mwilini. Yule Mbwa awakaye huondoka kwa mwili wake wote. Orion hufichwa, na pia Sungura huenda, akiwa amefichwa katika kivuli; nuru za chini za Mwendesha-Gari huanguka katika kuanguka kwao. Ndipo Mbuzi-Mwitu, akishuka, husukuma kutoka kilele cha juu Mwendesha-Gari, na Mbuzi anayekaza, na Wana-Mbuzi wadogo pia, na husukuma chini Meli kubwa yenye jina la kale. Procyon hushindwa. Kwa kuanguka kwenye mabawa huchomoza kutoka nchi ndege warukao. Hujitokeza Mshale ulio wazi. Akiacha muundi wa kuume na mguu, Perseus hutua katika maeneo ya chini; kisha, akiondoka, Argo hubaki tangu shetri yake. Lakini baada ya Mchotaji-Maji kutembelea mzingo wa juu, na kiti kitakatifu kabisa cha Madhabahu ya Kusini hujiinua; na Farasi hujiinua juu kwa bega na miguu yake ya mbele. Usiku hauwezi kuufanya giza mkia wa Centauri ulio kinyume, ukiuzungusha chini kuelekea sehemu za chini, wala kichwa chake, na mabega mapana, na vifua vikubwa; na ya Hydra, sehemu iliyo karibu zaidi na shingo yake, huushusha mzingo wake, na kuyaficha mdomo wake unaong’aa wekundu. Lakini zile nyingine husimama kwa muda mrefu kwa nuru ing’aayo, wala haziondoki kutoka zile za juu, pamoja na yule nusu-mnyama, katika nyuso zao, hadi Samaki wachomoze kwa mwili maradufu. Pia Samaki huchomoza karibu na Mbuzi-Mwitu kutoka bahari, akiwa katika sehemu nyingine akingoja kuchomoza kwa ishara inayokaza: ndivyo mabega ya Andromeda, na miguu yake mashuhuri yenye mikono iliyochoka, huchomoza katika wakati maradufu wa ishara. Samaki watakapochomoza kwanza kutoka mawimbi yaliyo tambarare, utapewa kuziona sehemu za kuume za Andromeda. Lakini Kondoo-Dume, akiacha maeneo ya chini, huonyesha za kushoto kwa nchi. Karibu wakati huo utaona jinsi Madhabahu ishikavyo mipaka ya magharibi ya bahari, na Perseus hadi mabega katika sehemu ya mashariki. Ni jambo la shaka kama Kondoo-Dume, akisitasita, huvuta kifua cha Perseus juu, au Fahali: pamoja na Fahali huipita anga. Lakini nisingedhani kuwa hizi huacha, Fahali achomozapo: kwa maana karibu nazo huang’aa nyota za Mwendesha-Gari, ambaye hata hivyo Fahali hamsukumi mzima katika pepo angavu za nuru, bali yeye hukamilika kati ya Mapacha wenyewe, ingawa wale Wana-Mbuzi wawili, na Mbuzi pamoja na mguu wake wa kushoto, hujiinua pamoja na Fahali: ndipo Zimwi la Bahari huinua mgongo wake mkubwa mno, na mkia wake ung’aao katika kuba la mbingu. Bootes mwenyewe pia hutua, sasa katika sehemu yake ya kwanza: ishara nne humficha kwa shida katika kina kipana, naye, akiwa thabiti katika kushoto kwa Dubu wa magharibi, hujizungusha juu. Miguu yote miwili, hadi goti maradufu la Mbeba-Nyoka, ikiondoka kutoka mbingu, na kuteleza chini ya maji makubwa mno, ikichomoza mahali pengine, itaweza kuwaonyesha Mapacha. Sasa Zimwi la Bahari huonekana karibu hakuna upande wowote, lakini lapaswa kuonwa hivi karibuni, hapo safu za kwanza za Mto zitakapokuja katikati, ili kutambuliwa na mabaharia katika kina, wale ambao, wakingoja, humngoja Orion, ishara kubwa: yaani ili njia ya chombo, na kipimo cha usiku, vijidhihirishe, ishara nyingi kadiri hizo ambazo miungu imewapa wanadamu.
Quod si Solis aves certos cognoscere cursus,
ortus Signorum nocturno temporer vises;
nam semper signum
exoriens Titan trahit unum.
Sin autem officiens signis mons obstruet altus,
aut adiment lucem caeca caligine nubes,
595
certas
ipse notas caeli de tegmine sumens,
ortus
atque obitus omnes cognoscere possis.
Quae simul exsistant, cernes; quae tempore eodem
praecipitent obitum nocturno tempore, nosces.
Nam simul ut supero se totum lumine Cancer
600
extulit,
extemplo cedit delapsa Corona;
et loca
convisit cauda tenus infera Piscis.
Dimidiam
retinet stellis distincta Corona,
partem
jam supera, atque alia de parte repulsa est:
quam
tamen insequitur Piscis, nec totus ad umbras
605
tractus, sed supero contectus corpore cedit:
atque
humeros usque a genibus, camurumque recondit
Anguitenens
validis magnum a cervicibus Anguem.
Jam vero
Arctophylax non aequa parte secatur:
nam
brevior clara caeli de parte videtur;
610
amplior
infernas depulsus possidet umbras.
Quatuor hic
obiens secum deducere signa
signifero
solet ex orbi; tum serius ille,
quum
supera sese satiavit luce, recedit,
post mediam labens
claro cum corpore noctem.
615
Haec obscura
tenens convertit sidera tellus.
At
parte ex alia claris cum lucibus errat
Orion, humeris et lato pectore fulgens,
et dextra retinens
non cassum luminis Ensem.
Sed quum de terris vis est patefacta Leonis,
620
omnia,
quae Cancer praeclaro detulit ortu,
cedunt
obscurata; simul vis magna Aquilai
pellitur,
ac flexo considens corpore Nisus
jam
supero ferme depulsus lumine cedit:
sed laevum genus, atque illustrem linquit in altum
625
plantam. Tum contra
exoritur clarum caput Hydrae,
et
Lepus et Procyon, qui sese fervidus infert
ante
Canem; inde Canis vestigia prima videntur.
Non pauca e
caelo depellens signa, repente
exoritur
candens illustri lumine Virgo.
630
Cedit clara
Fides Cyllenia, mergitur unda
Delphinus,
simul obtegitur depulsa Sagitta,
atque Avis ad summam caudam, primasque recedit
pinnas, et magnus
pariter delabitur Amnis.
Hic Equus a
capite, et longa cervice latescit.
635
Longius
exoritur jam claro corpore Serpens;
Crateraque
tenus lucet mortalibus Hydra.
Inde pedes
Canis ostendit jam posteriores,
et post ipse
trahit claro cum lumine puppim.
Insequitur
labens per caeli lumina Navis;
640
haec
medium ostendit radiato stipite malum;
et jamjam toto
processit corpore Virgo.
At quum
procedunt obscuro corpore Chelae,
exsistit
pariter larga cum luce Bootes,
cujus in adverso est Arcturus corpore fixus;
645
totaque
jam supera fulgens prolabitur Argo,
Hydraque, quod
late caelo dispersa tenetur,
nondum
tota patet; nam caudam contegit umbra.
[Anguitenens autem renovata luce refulget.]
Jam dextrum genus, et decoratam lumine suram
650
erigit
ille vacans vulgato nomine Nixus,
qui
Fidis Arcadicae semper confinia tangit:
quem nocte exstinctum atque exortum vidimus una
Persaepe, ut parvum tranans geminaverit orbem.
hic genus et suram cum Chelis erigit alte:
655
ipse
autem praeceps obscura nocte tenetur,
dum
Nepa et Arcitenens invisant lumina caeli.
Nam
secum medium pandet Nepa; tollere vero
in caelum totum
exoriens conabitur Arcus.
Hic tribus elatus cum signis corpore toto
660
lucet:
at exoritur media de parte Corona,
caudaque
Centauri extremo candore refulget.
Hic se jam totum caecas Equus abdit in umbras,
quem
rutila fulgens pluma praetervolat Ales.
Occidit
Andromedae clarum caput, et fera Pistrix
665
labitur, horribiles
epulas funesta requirens.
Hanc contra
Cepheus non cessat tendere palmas:
illa
usque ad spinam mergens se caerula condit.
At Cepheus caput atque humeros palmasque reclinat.
Quum vero vis est vehemens exorta Nepai,
670
late
fusa volans [in terras labitur unda;
Orionque metu
perculsus conditur una.
Pace hujus liceat causam explicuisse timoris,
Virgo, tua: mihi, quaeso, veni placata,
Diana.
Haec fama est
hominum, haec] per terras fama vagatur;
675
ut
quondam Orion manibus violasse Dianam
dicitur, excelsis errans in collibus amens,
quos
tenens Aegeo defixa in gurgite
Chius
brachia
cui viridi convestit tegmine vitis.
Ille feras
vecors amenti corde necabat,
680
Oenopionis avens epulas ornare nitentes.
At vero
pedibus subito perculsa Dianae
insula
discessit, disjectaque saxa revellens
perculit,
et caecas lustravit luce lacunas:
e
quibus ingenti exsistit cum corpore prae se
685
Scorpius
infestus, praeportans flebile acumen.
Hic valido
cupide venantem perculit ictu,
mortiferum in venas figens per vulnera virus:
ille
gravi moriens constravit. corpore terram.
Quare quum
magnis sese Nepa lucibus effert,
690
Orion fugiens
commendat corpora terris.
Tum vero fugit
Andromeda, et Neptunia Pistrix
tota
latet; cedit conversa corpore Cepheus,
extremas
medio contingens corpore terras.
Hic caput et superas potis est demergere partes;
695
infera
lumborum numquam convestiet umbra:
nam retinent Arctae
lustrantes lumine suras.
Labitur illa
simul gnatam lacrymosa requirens
Cassiepeia,
neque ex caelo depulsa decore
fertur
: nam verso contingens vertice primum
700
terras,
post humeris, eversa sede, refertur.
Hanc illi tribuunt poenam
Nereides almae,
cum
quibus, ut perhibent, ausa est contendere forma.
Haec obit
inclinata: at pars exorta Coronae est
altera,
cum caudaque omnis jam panditur Hydra.
705
At caput, et totum sese Centaurus opacis
eripit
e tenebris, linquens vestigia parva
antepedum
contecta: simul quum lumina pandit:
ipse
feram dextra retinet. [Sed caetera magni
exspectant
Arcus ortum.] Prolabitur inde
710
Anguitenens capite et manibus: profert simul Anguis
jam caput, et
summum flexo de corpore lumen.
Hic ille
exoritur conversas corpore Nisus,
alvum,
crura, humeros, simul et praecordia lustrans,
et
dextra radios laeto cum lumine jactans.
715
Inde
Sagittipotens superas quun visere luces
institit, emergit Nisi caput, et simul effert
sese clara Fides, et
prodit corpore Cepheus.
Fervidus ille
Canis toto cum corpore cedit.
Abditur Orion, obit et Lepus abditus umbra;
720
inferiora
cadunt Aurigae lumina lapsu.
Inde obiens
Capricornus ab alto culmine pellit
Aurigam, instantemque Capram, parvos simul Haedos,
et
magnam antiquo depellit nomine Navem.
Obruitur Procyon. Emergunt alite lapsu
725
e
terris volucres. Exsistit clara Sagitta.
Crus dextrumque
pedem linquens obit infera Perseus
in loca
; tum cedens a puppi linquitur Argo.
[At postquam superum convisit Aquarius orbem,
Australisque
Arae surgit sanctissima sedes;
730
seque
humero et pedibus primis Equus exserit alte.
Centauri
oppositam devolvit ad infera caudam
nox, caput, et latos humeros, et pectora magna
non
potis obscurare; et Hydrae, quae proxima collo est,
subducit
spiram, rutilantiaque ora recondit.
735
Caetera sed
longum radianti lumine perstant,
nec
prius a superis cedunt, cum semifero, oris
omnia,
quam surgant geminato corpore Pisces.
Surgit et
Aegoceri vicinus ab aequore Piscis,
parte alia exspectans instantis sideris ortum:
740
sic
humeri Andromedae, et cum lassis inclyta palmis
crura
bipartito signorum tempore surgunt.
Quum primum planis Pisces orientur ab undis,
Andromedes
dextras dabitur tibi cernere partes.
At laevas Aries, linquens inferna locorum,
745
ostendit
terris. Illo sub tempore ferme
Hesperii
servantem Aram confinia ponti,
Perseaque usque
humeros Eoa in parte videbis.
Hoc dubium est,
cessansne Aries praecordia Persei
adtrahat, an Taurus:
Tauro simul aethera lustrat.
750
Sed non
desinere haec, Tauro exoriente, putarim:
nam
vicina illis Aurigae sidera fulgent,
quem tamen haud totum dias in luminis auras
Taurus agit, Geminis sed enim completur in ipsis,
sed
duplices Haedi, et cum planta Capra sinistra
755
cum
Bove se tollunt: tunc terga immania Pistrix
erigit,
et caeli splendentem in fornice caudam.
Occidit ipse
etiam prima jam parte Bootes:
quatuor
hunc lato vix condunt sidera ponto,
laevaque in occiduae
constans subvolvitur Ursae.
760
Ambo pedes,
usque ad geminum genus Anguitenentis,
cedentes
caelo, atque immensa sub aequora lapsi,
surgentes alibi poterunt
monstrare Gemellos.
Jam lateri
Pistrix nulli vicina videtur,
mox
visenda tamen, quum jam Fluvii agmina prima
765
in
medio venient nautae cernenda profundo,
qui
signum exspectans magnum manet Oriona:
nempe iter ut ratis, et noctis mensura patescat,
qualia
plura hominum generi Di signa dederunt.]
43 Prognostica (Ishara za Hali ya Hewa). 1. Mlinzi wa kundi lililozaliwa na mbuzi, kutoka kina kikubwa. (Priscian, 6) 2. Hapo meli zilipopakizwa, kutafuta mapambo ya shetri yaelea-yo. (Priscian, 7) 3. Yule ambaye wala dhoruba haitamwangamiza, wala uzee mrefu hautamfutilia mbali, ukiizima fahari angavu za mbingu. (Priscian, 10) 4. Kama vile mwezi, upitapo mbele, ufunikavyo duara la Hyperion, miali huzimwa, ikiwa imefunikwa na ukungu mpofu. (Priscian, 10) 5. Lakini pia Hori, ing’aayo kwa nuru hafifu. (Priscian, 16) 6. Na tena huonya mara nyingi pepo zijazo, bahari iliyovimba, inapovimba ghafula na kwa kina, na miamba ya kijivu ya chumvi-bahari, ikitoa povu kwa kimiminika cheupe kama theluji, hushindana kumrudishia Neptune sauti zenye huzuni; au hapo mngurumo mzito, ulioinuka kutoka kilele cha juu cha mlima, uvimbapo zaidi, mara nyingi kwa mwangwi wa miamba. Vivyo hivyo tumbusi-maji wa kijivu, akikimbia kutoka kina cha bahari, hutangaza kwa kelele zake kuwa dhoruba za kutisha ziko karibu, akitoa nyimbo zisizo dhaifu kutoka kooni mwake kinachotetema. (Cicero, Kuhusu Ubashiri, I, 8) 7. Nanyi pia mwaziona ishara, enyi watoto wa maji matamu, mnapojiandaa kwa kelele kutoa sauti tupu, na kwa sauti isiyo na mpangilio mwazitia mwendo chemchemi na mabwawa. Mara nyingi pia chura wa kijani huimba wimbo wenye huzuni nyingi kutoka kifuani mwake, na alfajiri bundi mdogo hukaza kwa sauti zake, hukaza kwa sauti zake, na hutupa malalamiko yasiyokoma kutoka kinywani mwake, hapo Aurora arudishapo kwanza umande baridi. Na mara nyingine kunguru mweusi, akikimbia-kimbia kandokando ya fukwe, huzamisha kichwa chake, na kupokea wimbi shingoni mwake. (Cicero, Kuhusu Ubashiri, I, 8, 9) 8. Na ng’ombe wenye nyayo laini, wakitazama nuru za mbingu, walivuta kwa pua zao kutoka hewani ute ulemao unyevu. (Cicero, Kuhusu Ubashiri, I, 9) 9. Sasa kweli mti wa mastiki, daima wa kijani na daima uliolemewa, uzoeao kukua kwa mazao matatu, ukitoa matunda mara tatu, huonyesha nyakati tatu za kulima. (Cicero, Kuhusu Ubashiri, I, 9)
FRAGMENTA
1 Caprigeni pecoris custos de gurgite
vasto. (Prisc., 6)
2 Navibus assumptis fluitantia
quaerere aplustra. (Prisc., 7)
3 Quem neque tempestas perimet,
neque longa vetustas
Interimet, stinguens praeclara insignia caeli.
(Prisc., 10)
4 Ut quum Luna means Hyperionis
officit orbi,
Stinguuntur radii caeca caligine tecti.
(Prisc., 10)
5 Ast autem tenui quae candet
lumine Phatne. (Prisc., 16)
6 Atque etiam ventos praemonstrat
saepe futuros
Inflatum mare, quum subito penitusque tumescit,
Saxaque cana salis niveo spumata liquore
Tristificas certant Neptuno reddere voces;
Aut densus stridor quum celso e vertice
montis 5
Ortus adaugescit scopulorum saepe repulsu.
Rana/Rava fulix itidem fugiens e gurgite ponti
Nuntiat horribiles clamans instare procellas,
Haud modicos tremulo fundens e guttere cantus.
(Cic., Divin., I, 8)
7 Vos quoque signa videtis, aquai
dulcis alumnae,
Quum clamore paratis inanes fundere voces,
Absurdoque sono fontes et stagna cietis.
Saepe etiam pertriste canit de
pectore carmen
Et matutinis acredula vocibus
instat, 5
Vocibus instat, et assiduas jacit ore querelas,
Quum primum gelidos rores Aurora
remittit.
Fuscaque nonnumquam cursans per litora cornix
Dermersit caput et fluctum cervice recepit.
(Cic., Divin., I, 8, 9)
8
Mollipedesque boves spectantes lumina caeli
Naribus humiferum duxere ex aere succum.
(Cic., Divin., I, 9)
9 Jam
vero semper viridis semperque gravata
Lentiscus triplici solita grandescere fetu,
Ter fruges fundens tria tempora monstrat arandi.
(Cic., Divin., I, 9